Ci̱mɛn paktɔri̱ ce̱tkɛ min ca nyoth ɛn wa̱nɛ mɛ kɛn kɛ ti̱ di̱t ti̱ no̱o̱ŋ ɣɔw-leth karbön daiɣɔkthaid. Duŋni̱ ɣöö tha̱a̱ŋ kä ti̱ti̱ tin jiäk dëë kɛ gɛr ɛ la ti̱ pay ben. Kä kadɛ ɛmɛ derɛ rɔ lot kɛ run ti jiɛn kiɛ run ti ŋuan.
Nɛmɛ ɛ ruac dɔ̱diɛn rɛy ruac in ca lat kɛ kui̱ tɛknɔlɔji̱ni̱ tin pay ben kɛnɛ lät tin dee gër jɔam jakä kuiy, dee min bɛ nööŋ jakä kuiy, kiɛ dee ji̱ wec luäk kɛ pɛ̈th kɛ gër ɣɔaa.
Lät tin la karbɔn daiɣɔkthaid (CO2) ɛ ka̱m raar, ɛ ga̱th mi̱ ga̱k rɛy gi̱ri̱naɣɔth, la jakɛ jiɔm in tä wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kä leth. Kä ca̱r kä ɣöö ba CO2 ka̱m raar rɛy jiɔm kɛnɛ tɔ̱wdɛ /ciɛɛ mi̱ pay tuɔɔk. Duundɛ ɣöö bɛcɛ la̱tdɛ, ɛlɔ̱ŋ mi dee naath ɛ luäŋ kɛ kök. Ɛn thithtɛm in pay ben cɛ riɛk CO2 in tä rɛy jɔam woc kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ /ci̱ cäät. Jɛn kɛmi̱kali̱ la gɛɛrɛ ki̱lai̱mɛt-wärmiŋ ga̱th ɛ la mi̱th.
Kɛ cäŋ kä 15 kä Pay Wälkɛl, ri̱thääciɛri̱ ti̱ bä kä Maththacuthɛtti̱th Ini̱thti̱tut duŋ Tekinölöji̱ (MIT) rɛy Kambridge cukɛ min ca jiek rɛy jɔarnal Thëll Ri̱pɔ̱tni̱ Pi̱dhi̱kal Thaany ka̱m raar.
Ciaŋdiɛn in pay tuɔɔk caa jɛ da̱a̱k kä gua̱th da̱ŋ rɛw. Kä tha̱a̱ŋdɛ min nhiam cuɛ matni̱ gër karbön daiɣɔkthaid rɛy jiɔm ɛ wä kä möli̱ki̱öl mi̱ cɔali̱ puɔrmat kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ pɛth. Ce̱tkɛ karbɔn daiɣɔkthaid, pɔrmat tëkɛ karbɔn atɔm kɛl kɛnɛ ɣɔkdhi̱ji̱n atɔmni̱ rɛw, amäni̱ ɣai̱dröji̱n atɔm kɛl. Formate bä tëkɛ ɛlɛmɛni̱ kɔ̱kiɛn ti̱ ŋuan. Kä ŋi̱i̱c in pay ben cuɛ lät kɛ pɔrmat tha̱lt, min jiɛn kä thɔ̱diöm kiɛ pötaththi̱öm.
Ri̱w pi̱e̱e̱l thëlli̱ lätkɛ kɛɛ ɣai̱dröji̱n, ɛ ga̱th mi̱ la waŋ mi̱ go̱o̱r paiplaanyni̱ kɛnɛ tankni̱ tin tekɛ pi̱rɛjɛr kɛ ja̱liɛn. Cieŋni̱ min, pi̱o̱l thëlli̱ de kɛn lät bä kä puɔrmat. Formate tëkɛ enerji̱ mi̱ päär kɛ ɣai̱dröji̱n, kɛ mëë ca lar ɛ Li Ju, ɛ mati̱riali̱ thanyti̱th mëë cu bo̱th kɛ ben thi̱thtɛmä min ji̱di̱t raar. Formate tëkɛ tha̱a̱ŋ ti̱ gɔw ti̱ läny ɣai̱dröji̱n, Li Ju cuɛ ŋa̱c. Jɛn gɔaaɛ kä /cɛ go̱o̱r ni̱ ɣöö ba jɛ tɔ̱w kɛ pi̱rɛjɛr mi̱ di̱i̱t.
Rithääciɛri̱ kä MIT cukɛ pi̱o̱l thëll cak kɛ thëm puɔrmat, min la kɛn ɛ ka̱m raar kä karbön daiɣɔkthaid. Kɛ nhiam, cukɛ kadɛ liɔm kɛnɛ pi̱. Kä min ca li̱ɔɔm cua kɛ naŋ rɛy pi̱e̱e̱li̱ thëll. Rɛydɛ ɛn pi̱i̱l thël, ɛn puɔrmat laa elɛkti̱rɔni̱ ɛ ka̱m raar rɛy kɛmi̱kal riakciɔn. Ɛlɛkti̱rɔni̱ ti̱ti̱ cukɛ ja̱l ɛ jiɛn kä negɛtib elɛktröd duŋ pi̱e̱e̱l thëll ɛ wä kä puɔ̱thi̱tib elɛktröd, cuɛ thärki̱o̱t elɛkti̱rik thuk. Ti̱ti̱ kɛ elɛkti̱rɔni̱ ti̱ jäl-ɛ elɛkti̱rik karɛnt-cukɛ te thi̱n kɛ thaakni̱ ti̱ 200 rɛy ɣɛkpi̱ri̱mɛnä.
Zhen Zhang, ɛ thanytith mati̱riali̱ mi̱ lät kɛɛl kɛnɛ Li kä MIT, tëkɛ ŋa̱th ɛn ɣöö buɔ̱ndɛ bɛ tekɛ lua̱ŋ kɛ rëp tɛknölöji̱ min pay ben rɛy runi̱ da̱ŋ wäl.
Kä buɔ̱n ri̱thääcä MIT cuɛ lät kɛ kemi̱kal methɔd kɛ riali̱ karbön daiɣɔkthai̱ kä ɛ la mi̱ di̱i̱t mi̱ ba nööŋ kɛ kui̱ läätdä pɛthɛlä. Kɛ nhiam, cu kɛn ɛ la̱th rɛy alkaline thuluciɔn mi̱ di̱i̱t. Cuu kɛn thɔ̱diöm ɣaidrɔkthaid (NaOH) kuany, mi̱ ŋa̱ckɛ ni̱ ciaŋ cie lai̱. Nɛmɛ bɛ kemi̱kal riakciɔn nööŋ min no̱o̱ŋ thɔ̱diöm baikarbönat (NaHCO3), mi̱ ŋa̱ckɛ ɛlɔ̱ŋ cie bɛkiŋ thöda.
Kä cukɛ mac lɛp. Kä elɛkti̱rik karɛnt cuɛ kemi̱kal riakciɔn mi̱ ji̱di̱t nööŋ min cu ɛni̱ ɣɔkdhi̱ji̱n atɔm da̱a̱k rɛy bɛkiŋ thöda möli̱ki̱öl, cuɛ thɔ̱diöm puɔrmat (NaCHO2) ba̱ny piny. Thi̱thtɛmdiɛn cuɛ karbön kɛɛliw rɛy CO2 - mi̱ läny 96 perthän - rɛy katɛ ɛmɛ.
Ɛn enerji̱ in görkɛ ni̱ ɣöö baa ɣɔkdhi̱ji̱n woc laa jɛ laa tɔ̱a̱wkɛ rɛy kemi̱kal bɔndni̱ tin tä kä puɔrmat. Pöröpɛthɛr Li cuɛ ŋa̱c ɛn ɣöö puɔrmat bɛ enerji̱ ɛmɛ tɔ̱w kɛ run ti̱ wäl ɛ /cɛ enerji̱ mi̱ bɛ bath. Jɛn kɛ kɔrɛ bɛ elektrikthi̱ti̱ nööŋ mi̱ cɛ wä rɛy pi̱o̱lä thëll. Mi̱ ci̱ elektrikthi̱ti̱ min la̱tkɛ kɛ kui̱ pɔrmat bëë kä thölar, jiɔm kiɛ ɣai̱dröelektrik pawɛr, ɛn elektrikthi̱ti̱ min nööŋkɛ ɛ pi̱e̱e̱l thëll bɛ cu tekɛ enerji̱ mi̱ wicwic.
Mi̱ görkɛ ɣöö ba teknölöji̱ min pay ben jakä di̱t, Lee cuɛ lar i̱, "kɔnɛ go̱ri̱ ɣöö banɛ kuak ji̱ölöji̱kal ti̱ ŋuan jiek ti̱ la nyin lye." Jɛn cuɛ ŋi̱i̱c kɛ kui̱ päämni̱ ti̱ cɔali̱ alkali̱ bathalt(AL-kuh-lye buh-THALT). Mi̱ ca kɛ mat kɛ pi̱w, la pääm ti̱ti̱ la rɔ̱ laa gɛɛr ɛ la lëëy.
Fardhan Kadhɛmipar ɛ ɛnjinieer kä Than Jöth I̱thtët Yuni̱berthi̱ti̱ rɛy Kali̱pörnia. Rithääcdɛ cuɛ guic ni̱ ɣöö bɛ karbön daiɣɔkthaid tɔ̱w rɛy kadɛ min te piny muɔ̱ɔ̱n. Kä wuɔ̱c karbön daiɣɔkthai̱d rɛy jiɔm ɛ mi̱ bɛc ni̱ ciaaŋ kä kɛ kui̱c ɛmɔ cuɛ yio̱w ti̱ ŋuan naŋ, jɛn cuɛ lar. Bä jɛn ɛ mi̱ gɔa kɛ riali̱ CO2 kä rɛy ŋɔaani̱ ti̱ dë lät ce̱tkɛ puɔrmat. Kä kök kuakni̱ derɛ kök kuakni̱ kulɛ luäŋ kɛ wuɔ̱c.
Cuɛ tekɛ ri̱thääc mi̱ di̱i̱t kɛ käp karbön daiɣɔkthaid rɛy jiɔm. Cie cäätdɛ, buɔ̱n thanyti̱thni̱ kä Lehigh Yuni̱berthi̱ti̱ cuɛ ca̱p dɔ̱diɛn lat kɛ kui̱ kä ɣöö ba karbön daiɣɔkthaid woc rɛy jiɔm kɛnɛ ɣöö ba cu ri̱t ɛ la bɛkiŋ thöda. Bun ri̱thääcä kɔ̱kiɛn tɔ̱wkɛ CO2 rɛy päämni̱ ti̱ rɛlrɔ̱, kɛ riali̱dɛ i̱kä ɛ la thölid karbön min dɔ̱ŋ ba cu la̱t ɛ la ethanöl, ɛ alkɔl pi̱e̱e̱l. Ri̱w pröjekni̱ ti̱ti̱ kɛ ti̱ tɔatni̱-i̱thkiɛl kɛnɛ ɣöö /thiɛlɛ mi̱ ci̱ rɔ gɛr mi̱ di̱i̱t mi̱ jak karbön daiɣɔkthaid kä kuiy rɛy jiɔm.
Thurɛ ɛmɛ nyothɛ duel mi lät kɛ karbɔn daiɣɔkthaid. Kä kuak tin ca nyoth ɛn wa̱nɛ mɛ la karbön daiɣɔkthaid (kä möli̱ki̱öli̱ tin te rɛy buɔ̱li̱ ti̱ lual kɛnɛ ti̱ bo̱o̱r) ɛ jakä kadɛ mi̱ cɔali̱ puɔrmat (kä buɔ̱l mi̱ yie̱l, mi̱ lual, mi̱ bo̱r, kɛnɛ mi̱ bo̱r). Kɛ kɔrɛ ɛn katɛ ɛmɛ dëë jɛ la̱th rɛy pi̱o̱lä thëll kɛ ɣöö bɛ ku lɛ tä kɛ mac.
Kazemifar cuɛ lar ɛn ɣöö min gɔaa ni̱ jɛn kä kɔn ɛ ɣöö “ba ga̱th in bä raar rɛy gi̱ri̱naɣɔth ŋok kɛ nhiam.” Duɔ̱ɔ̱p kɛl mi̱ dëë la̱t ni̱ nɔmɔ ɛ ɣöö dëë pöththi̱l pi̱e̱e̱li̱ gɛr kɛ tin laa nööŋkɛ enerji̱ tin laa rɔ laa nyɔk kɛ loc thi̱n ciee kɛ jiɔm kiɛ cäŋ. Nɛmɛ ɛ tha̱a̱ŋ tra̱ni̱thi̱ciɔn thanyti̱thni̱ min cɔali̱ "dekarbönaidhɛciɔn." Duŋni̱ ɣöö cuɛ nyɔk kɛ lat ɛn ɣöö käp cuɔ̱ŋ kɛ gër jɔam bɛ go̱ri̱ ca̱p mi̱ tekɛ dup ti̱ ŋuan. Teknölöji̱ in pay ben ɛmɛ go̱o̱rɛ ɣöö ba karbön käp rɛy gua̱thni̱ tin bum dekarbönaidhɛciɔn, jɛn cuɛ lar. Kämni jɛ raar kä steel mills kɛnɛ cement factory, kɛ kui̱ cäätni da̱ŋ rɛw.
Kä buɔ̱n MIT bä cuɛ luäk nɛn rɛy matdä tɛknölöji̱kädiɛn in pay ben kɛ thölar kɛnɛ buɔ̱m jiɔm. Batteryni̱ tëë wal caa kɛ täth kɛ ɣöö bi̱ kɛ buɔ̱m kulɛ tɔ̱w kɛ kɔr juɔkni̱ ti̱ ŋuan. Kä tɔ̱w buayä ca̱ŋ rɛy jiɔm mi̱ kɔ̱c kiɛ mi̱ bäär go̱o̱rɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dɔ̱ŋ. “Kɛ formate fuel,” Lee cuɛ lar, ji̱n /ci̱ ŋot kɛ mi̱ tekɛ guut mi̱ ca tɔ̱w kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt. “Dëë derɛ laa ri̱c.”
Dɔ̱ŋ /cɛ bi̱ lɛ buay ce̱tkɛ da̱a̱p, duŋni̱ ɣöö “Ɣän dëë 200 ton... duŋ formate ba̱ny piny kä gaatkä kɛnɛ nyi̱man,” cuu Lee ɛ lar, “ɛ la duŋ kuakni̱.”
Alkaline: Ɛ adjɛktib mi̱ lat ni̱ tha̱bi̱thtan kemi̱kal min no̱o̱ŋ ɣai̱drökthaid ayɔni̱ (OH-) rɛy tha̱luciɔnä. Kɛn thuluciɔni̱ ti̱ti̱ kɛn bä cɔalkɛ i̱ alkaline (cie mi̱ gua̱cɛ kɛ athi̱dik) kɛnɛ ɣöö tekɛ pH mi̱ läny 7.
Aquiper: Ɛ päm mi̱ ci̱ rɔ cak mi̱ luäŋ pi̱w tin tä piny muɔ̱ɔ̱n. Kä rie̱t bä lätdɛ kä tha̱bthɔ̱rpëth bɛthini̱.
Basalt: Ɛ päm mi̱ bo̱r mi̱ ci̱ rɔ yuɔr piny mi̱ la thia̱a̱ŋ ɛlɔ̱ŋ (ɛ ni̱ mi̱ ci̱ bolkani̱k rɔ yuɔr piny kä cuɛ ga̱th mi̱ di̱i̱t ba̱ny piny rɛydɛ).
bɔn: (rɛy kɛmi̱thti̱ri̱) ɛ mi̱ la röm kam atɔmni̱ (kiɛ buɔ̱n atɔmni̱) rɛy möli̱ki̱öl. Jɛn cua nööŋ ɛ buɔ̱m mi̱ nööŋkɛ kam atɔmni̱ tin te rɛydɛ. Mi̱ ci̱ bɔnd rɔ tok, bi̱ atɔmni̱ lät ɛ la yunit. Mi̱ görkɛ ɣöö ba atɔmni̱ tin te rɛydɛ da̱a̱k, ɛn enerji̱ rɛy ta̱a̱ lëthä kiɛ radiaciɔn kɔ̱kiɛn bɛ yi̱k nööŋ kä möli̱ki̱öli̱.
Karbɔn: Ɛ kemi̱kal ɛlɛmɛn min la pi̱dhikal bɛthik kä tëk kɛɛliw Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n. Karbɔn tëë thi̱n ɛ lɔr rɛydɛ ɛn gi̱ra̱pi̱te kɛnɛ dai̱mɔn. Jɛn ɛ kɔmpönɛnt mi̱ gɔa kä kɔal, li̱methtɔn, kɛnɛ petröliöm, kɛnɛ ɣöö jɛn tëkɛ lua̱ŋ kɛ kemi̱kali̱ thɛlp-aththöciated kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ möli̱ki̱öli̱ ti̱ gööl ti̱ ŋuan nyin kemi̱kali̱, baölöji̱kal, kɛnɛ kɔmmercial ba̱li̱ö. (Rɛy ri̱thääc ki̱lai̱mɛt) Kä rie̱t karbön tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ la lätdɛ ɛ la mi̱ ci̱ rɔ gɛr kɛ karbön daiɣɔkthaid kɛ nyuɔ̱thdɛ min de ben raar ɛ la mi̱ ca la̱t, min ca nööŋ, min ca la̱t, kiɛ ta̱a̱ la̱tdɛ min dɔ̱ŋ bɛ tekɛ lëth atmɔthi̱pi̱e̱e̱r kɛ gua̱a̱ mi̱ bäär.
Karbɔn daiɣɔkthaid: (kiɛ CO2) ɛ ga̱th mi̱ thiɛl biɛl, mi̱ thiɛl ŋuäny mi̱ la nööŋkɛ ɛ ley diaal mi̱ ci̱ ɣɔkdhi̱ji̱n in yiëë kɛn ɛ rɔ mat kɛ kuän in tä kɛ karbɔn thi̱n min camkɛ. Karbɔn daiɣɔkthaid bä la jiɛn mi̱ ci̱ ɣɔrganik mati̱r, cu määni̱ pöththi̱l pi̱e̱e̱li̱ ce̱tkɛ mi̱ cie ɣöyɔl kiɛ näci̱ral ga̱th, mi̱ ca waŋ. Karbɔn daiɣɔkthaid ɛ ga̱th mi̱ la gi̱ri̱naɣɔth min la lëth ɛ käp rɛy jiɔm Wecmuɔ̱ɔ̱n. Jiɛn la karbɔn daiɣɔkthaid ɛ jakä ɣɔkdhi̱ji̱n kɛ rɛy pötöthi̱änthethi̱th kɛnɛ ɣöö ba la̱t ɛmɛ la̱t kɛ kui̱ kuankiɛn.
Ciment: Ɛ binder mi̱ la mat ŋɔak da̱ŋ rɛw kɛɛl, min la jakɛ kä bum ɛ la mi̱ bum, kiɛ glue mi̱ thi̱a̱k mi̱ la mat ŋɔak da̱ŋ rɛw kɛɛl. (Tääth) Ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ ca pith piny mi̱ gɔaa mi̱ la matkɛ liɛɛth kiɛ pääm ti̱ ca ŋok kɛɛl kɛ no̱o̱ŋdiɛn kɛ kɔni̱thti̱ri̱t. Cimɛn laa jɛ laa la̱tkɛ ɛ la puɔ̱dɛr. Duŋni̱ ɣöö mi̱ cɛ kööt, bɛ rɔ ri̱t ɛ la thɔ̱l mi̱ ci̱ kööt mi̱ ci̱ kööt.
Kɛmikɔl: Ɛ tha̱bi̱thtan mi̱ tä kɛɛ atɔmni̱ da̱ŋ rɛw kiɛ ti̱ ŋuan ti̱ caa mat kɛɛl (tin caa mat) rɛy gua̱th mi̱ caa riali̱kä kɛnɛ thurɛdɛ. Ciee cäät ɛmɛ, pi̱w kɛ kemi̱kal tha̱bi̱thtan mi̱ tä kɛɛ ɣaydrɔji̱n atɔmni̱ da̱ŋ rɛw ti̱ caa rɔ̱ mat kɛɛ ɣɔkdhi̱ji̱n atɔm kɛl. Kɛmi̱kal puɔrmuladɛ ɛ H2O. “Kɛmi̱kal” jɛn bä lätdɛ cie adjɛktib kɛ lat ciɛŋni̱ tha̱bi̱thtan min bä raar kä riakciɔni̱ ti̱ gööl kam kɔmpuɔɔni̱ ti̱ gööl.
Kɛmikɔl bɔn: Ɛ buɔ̱m in laa rɔ laa mat kam atɔmni̱ mi̱ bum mi̱ bi̱ tin caa mat jakä lät ɛ la yunit. Tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ tin nhɔk naath kɛ kɛ /cikɛ buɔ̱m, tha̱a̱ŋkiɛn bumkɛ. Bɔɔnni̱ diaal jɔckɛ ɛ la ti̱ mat atɔmni̱ kɛ nyuakdiɛn (kiɛ ɣɔ̱ndiɛn kɛ nyuakdiɛn) kɛɛ elɛktrɔni̱.
Kɛmi̱kal riakciɔn: Ɛ la̱t mi̱ mat ni̱ ɣöö ba möli̱ki̱öli̱ nyɔk kɛ riali̱kä kiɛ i̱thtra̱kciɛri̱ nyin tha̱bi̱thtan ni̱ ɣöö bi̱ ta̱a̱ pua̱a̱nydɛ rɔ gɛr (c.d., ɛ jiɛn kä thölid ɛ wä kä ga̱th).
Kɛmi̱thti̱ri̱: ɛ kaar thaanyä min ŋi̱i̱c ta̱a̱ in te rɛydɛ, ta̱a̱dɛ, ciɛŋdɛ, kɛnɛ ta̱a̱ in lät kɛ tha̱bi̱thtanni̱. Thaanytithni̱ la̱tkɛ ŋäc ŋɔaani̱ ɛmɛ kɛ ŋi̱i̱c tha̱bi̱thtanni̱ tin kueckɛ, kɛ no̱o̱ŋdiɛn kɛ tha̱bi̱thtanni̱ ti̱ gɔw rɛy kua̱nti̱ti̱ni̱ ti̱ ŋuan, kiɛ kɛ riali̱diɛn i̱kä kɛnɛ ca̱k tha̱bi̱thtanni̱ ti̱ ji̱di̱tni̱ ti̱ gɔw. (duŋ kemi̱kal kɔmpuɔɔni̱) Kɛmi̱thti̱ri̱ bä nyoothɛ ni̱ puɔrmula duŋ kɔmpuɔɔn, ɛn ca̱p in ca riali̱kä kɛ jɛ, kiɛ tha̱a̱ŋ ciɛŋni̱kɛ. Nɛy tin lät rɛy la̱t ɛmɛ cɔalkɛ kɛ i̱ kɛmi̱thni̱. (rɛy thöcial thaanyni̱) lua̱ŋ nath kɛ lät kɛɛl, ciaaŋ kɛɛl, kɛnɛ tɛthlɔac kamnikiɛn.
Gër jɔam: Ɛ mi̱ di̱i̱t, mi̱ ci̱ rɔ gɛr kɛ gua̱a̱th mi̱ bäär rɛy jɔam Wecmuɔ̱ɔ̱n. Nɛmɛ derɛ tuɔɔk ni̱ kärɔa kiɛ derɛ tuɔɔk ɛ la mi̱ ci̱ ben raar kä lät ran, cu määni̱ waŋ pöththi̱l pi̱e̱e̱li̱ kɛnɛ wuɔ̱c juaacni̱.
Dekarbönaidhɛciɔn: nyoothɛ ni̱ ɣöö ba raan naŋ kɛ ca̱r mi̱ jiɛn kä tɛknölöji̱ni̱ tin jiäk, lät, kɛnɛ gua̱th tin tuɔɔk enerji̱ thi̱n min la karbön-bɛth gi̱ri̱naɣɔth ga̱thni̱ ɛ ka̱m raar, ce̱tkɛ mi̱ cie karbön daiɣɔkthaid kɛnɛ mɛthɛn, rɛy atmɔthi̱pi̱e̱e̱r. Kä min görkɛ ɛ ɣöö ba pek karbön ga̱thni̱ tin no̱o̱ŋ gër jɔam jakä kuiy.
Ɛlɛkti̱rikthi̱ti̱: Ɛn ja̱l ɛlɛkti̱rik ca̱rji̱, ni̱ ciaaŋ la bëë kä ja̱l in tä kɛɛ negɛtib ca̱rji̱ kä tin cɔali̱ elɛktrɔni̱.
Ɛlɛktrɔn: ɛ negɛtib ca̱rji̱ pa̱rti̱käl min la rɔdɛ laa jäl raar rɛy atɔmä; jɛn bä ɛ jɛn min naŋ elektrikthi̱ti̱ rɛy thölidni̱.
Ɛnjinieer: Ɛ rami̱ lät kɛ thaany kɛnɛ mɛthɛmitik kɛ riali̱ rikni̱ i̱kä. Mi̱ caa jɛ la̱th lät ɛ la riet, ɛn riet ɛnjinieer lotdɛ ni̱ ɣöö caa kuak, kuak, kiɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dëë lätni̱ riɛk kiɛ mi̱ /ka̱n ni̱ cop.
Ɛthanɔl: Ɛ kɔaŋ, cɔalɛ bä i̱ ethyl alkɔl, ɛ jɛn min la kɔaŋ in laa mathkɛ ciee kɛɛ kɔaŋ, kɔaŋ, kɛnɛ kɔaŋ tin kɔ̱kiɛn. Jɛn bä lätdɛ cie mi̱ ɛ thɔ̱lbɛn kɛnɛ pi̱e̱e̱l (cäät, ni̱ ciaaŋ la li̱ööm kɛ ga̱thölin).
Filter: (n.) Ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ la jakɛ tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ kä wä kä tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ bi̱ kɛ wä, jɛn kuɛ di̱tdɛ kiɛ ciɛŋkiɛn tin kɔ̱kiɛn. (v.) Ɛn la̱t in laa kuanykɛ tha̱a̱ŋ tha̱bi̱thtanni̱ kɛ ta̱a̱diɛn ciee kɛ di̱tdiɛn, thiɛkdiɛn, ca̱rji̱, ɛkw. (rɛy pi̱dhikni̱) Ɛ i̱thkri̱i̱n, plɛt, kiɛ lɛyɛr duŋ tha̱bi̱thtanni̱ min la buay ɛ naŋ kiɛ radiaciɔn kɔ̱kiɛn kiɛ min la tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ tin te rɛydɛ gaŋ kɛ ɣöö bi̱ kɛ wä.
Puɔrmat: Ɛ riet mi̱ caa mat kɛɛliw kɛ kui̱i̱ katɛni̱ kiɛ ɛthtɛri̱ tin tä kä puɔrmik athid, ɛ ɣɔkthai̱daidhed mi̱ la duŋ pɛtti̱ athi̱d. (Ɛn ɛthtɛr ɛ karbɔn-bɛth kɔmpuɔɔn mi̱ nööŋkɛ ɛ gër ɣai̱dröji̱n atɔmni̱ kä tha̱a̱ŋ athi̱dni̱ kɛ tha̱a̱ŋ buni̱ ɣɔrganikni̱. Ri̱ŋ ti̱ ŋuan kɛnɛ ɣöyɔli̱ tin gɔw kɛn kɛ ɛthtɛri̱ tin tuɔɔk ni̱ cäkä kä pɛtti̱ athi̱dni̱.)
Pöththi̱l pi̱e̱e̱l: Ɛni̱ pi̱e̱e̱l, ce̱tkɛ mi̱ cie kɔal, pɛtröliöm (krud ɣöyɔl), kiɛ näci̱ral ga̱th, min ci̱ tuɔɔk kɛ kɔr runi̱ ti̱ miliöni̱ ti̱ ŋuan rɛy Wecmuɔ̱ɔ̱n ɛ tuɔɔk ni̱ kä baktëria, jiɛn, kiɛ ley tëë ci̱ jiɛɛn.
Pi̱e̱e̱l: Ɛni̱ tha̱bi̱thtan min la enerji̱ ɛ ka̱m raar kɛ rɛy kemi̱kalä mi̱ ca kɔnti̱röl kiɛ ni̱kli̱e̱e̱r riakciɔn. Pöththi̱l pi̱e̱e̱li̱ (kɔal, näci̱ral ga̱th, kɛnɛ ɣöyɔl) kɛn kɛ pi̱e̱e̱li̱ ti̱ ŋa̱ckɛ kä la enerji̱ ɛ ka̱m raar kɛ rɛy kemi̱kal riakciɔn mi̱ ci̱kɛ leth (ni̱ ciaaŋ ɛ wä ni̱ gua̱a̱th in ci̱kɛ waaŋ thi̱n).
Pi̱o̱l thëll: Ɛ kuak tin la kemi̱kal enerji̱ ɛ jakä elɛkti̱rik enerji̱. Kä pi̱e̱e̱l in ga̱k ɛlɔ̱ŋ ɛ ɣai̱dröji̱n, min la bai-pröda̱k kärɔa min la pi̱w ti̱ ci̱ rɔ̱ moc kɛ tul.
Ji̱o̱löji̱: Ɛ ciöt mi̱ lat ŋɔak diaal tin thi̱ääk kɛ ta̱a̱ in tä wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, kuak tin tä rɛydɛ, lɛ̈ɛ̈ŋkɛ, kɛ ta̱a̱ in lät kɛ naath thi̱n. Nɛy tin lät rɛy la̱t ɛmɛ cɔalkɛ kɛ i̱ ji̱ölöji̱thni̱.
Glöbal wärmiŋ: Ɛ rëp lëthä rɛy jiɔm Wecmuɔ̱ɔ̱n kɛɛliw ɛ määth kɛ kui̱ kä ɣöö ci̱ ɣɔw rɔ rep. Kä min ci̱ tuɔɔk ɛ mi̱ nööŋkɛ ɛ rëp lɛbeli̱ kä karbön daiɣɔkthaid, klöröpluörökarböni̱, kɛnɛ ga̱thni̱ kɔ̱kiɛn rɛy jiɔm, ti̱ ŋuan kä kɛ bäkɛ raar ɛ lät ran.
Ɣai̱dröji̱n: Ɛ jɛn ɛlɛmɛn in buayni̱ jɛn rɛy ɣɔaa kɛɛliw. Cie ga̱th, jɛn thiɛlɛ biɛl, thiɛlɛ ŋuäny, kɛnɛ ɣöö la pɛ̈tkɛ ɛlɔ̱ŋ. Jɛn ɛ mi̱ te rɛy pi̱i̱ni̱ ti̱ ŋuan, mi̱ tekɛ thuɔp, kɛnɛ kemi̱kali̱ tin la̱tkɛ ri̱ŋ tin tëk. Jɛn tëkɛ prötɔn (kä ni̱kli̱öth) kɛnɛ elɛkti̱rɔn mi̱ wil jɛ.
Innöbɛciɔn: (v. to innnovate; adj. to innovate) Ɛ riali̱kä kiɛ riali̱kä kɛ cär tin te thi̱n, la̱t, kiɛ min ca la̱t kɛ ɣöö bɛ kulɛ ben ɛ la mi̱ pay ben, mi̱ pɛl, mi̱ lät ɛ gɔaa, kiɛ mi̱ bi̱ lät ɛ gɔaa.
Lye: Ɛ ciöt in caa la̱th kä thɔ̱diöm ɣaidrɔkthaid (NaOH) thɔ̱luciɔn. Lye laa jɛ laa matkɛ kɛɛ ɣöyɔli̱ bɛgtɛbuɔl kiɛ ɣöyɔli̱ leeni̱ kɛnɛ kuak tin kɔ̱kiɛn tin laa la̱tkɛ ni̱ bar tha̱pɔ.
Matiriöli̱ thanyti̱th: Ɛ ri̱thääciɛr mi̱ ŋi̱i̱c maar kam atɔm kɛnɛ möli̱ki̱öl i̱thtra̱kciɛr duŋ mati̱rial kɛnɛ ciɛŋkɛ diaal. Matiriöli̱ thanyti̱thni̱ dɔ̱ŋ ba mati̱riali̱ ti̱ ji̱di̱tni̱ ka̱m raar kiɛ ba tin te thi̱n diel guec. Mi̱ caa ciɛŋ ŋɔaani̱ diaal diel guec, ciee kɛ thiɛkdiɛn, buɔ̱mdiɛn, kɛnɛ gua̱a̱th in ci̱ kɛ lɛp thi̱n, derɛ ɛnjinieeri̱ kɛnɛ ri̱thääciɛri̱ tin kɔ̱kiɛn luäk kɛ kuën ŋɔaani̱ tin gɔw kɛ kui̱i̱ lätni̱ tin pay ben.
Möli̱ki̱öl: Ɛ buɔ̱n elɛkti̱rik neutral atɔmni̱ min cuŋ ɛ la mi̱ tɔt mi̱ de rɔ lot kä kemi̱kal kɔmpuɔɔn. Möli̱ki̱öli̱ dɔ̱ŋ ba kɛ la̱t kɛ atɔm kɛl kiɛ atɔmni̱ ti̱ gööl. Ciee cäät ɛmɛ, ɛn ɣɔkdhi̱ji̱n in tä rɛy jiɔm caa jɛ täth kɛ atɔmni̱ ɣɔkdhi̱ji̱n da̱ŋ rɛw (O2), kä pi̱w tä kɛ kɛɛ atɔmni̱ ɣaydrɔji̱n da̱ŋ rɛw kɛnɛ atɔm ɣɔkdhi̱ji̱n kɛl (H2O).
Pollutant: Ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ la ya̱r duɔ̱ɔ̱r, ciee kɛ jiɔm, pi̱w, naath, kiɛ mi̱th. Tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ tin jiäk kɛ kemi̱kali̱, ce̱tkɛ pethti̱thaidni̱. Kä tin kɔ̱kiɛn tin jiäk de kɛn ben ɛ la radiacin, cu määni̱ lëth mi̱ di̱i̱t kiɛ buay. Määni̱ juaac kɛnɛ i̱thpethi̱thni̱ kɔ̱kiɛn tin ci̱ naath ma̱k kɛn cua kɛ naŋ i̱ kɛ ta̱a̱ baöpuɔliŋ.
Potent: Ɛ adjective mi̱ nyooth ni̱ duɔ̱ɔ̱r mi̱ bum ɛlɔ̱ŋ kiɛ mi̱ bum (ciee kɛ jerm, puɔdhin, wal, kiɛ acid).
Renewable: Ɛn adjective mi̱ nyooth ni̱ kuak tin dëë gɛr ɛ /thiɛl guut (ciee kɛ pi̱w, jiɛn ti̱ tɔ̱c, buay ca̱ŋ, kɛnɛ jiɔm). Nɛmɛ gua̱cɛ kɛ kuak tin /caa nyɔk kɛ loc thi̱n, tin tä kɛ pek mi̱ tɔt kä dee kɛ ku lɛ thuɔ̱k. Kä kuak tin /ca rɔ̱ nyɔk kɛ loc thi̱n cu määni̱ ɣöyɔl (kɛnɛ pöththi̱l pi̱e̱e̱li̱ kɔ̱kiɛn) kiɛ ɛlɛmɛni̱ tin kuiy kɛnɛ mi̱nërali̱.