Ɛ ŋot /ke̱n jua̱th jua̱th ti̱ biliööni̱ da̱ŋ diɔ̱k kiɛ ti̱ ŋuan ni̱ näk, ɛn jiath ɛmɛ cuɛ ji̱ America tin ci̱ lät ti̱ ŋuan luäk kɛ ta̱th. Kɛ ɣöö banɛ gɔɔydiɛn in ci bath luɔ̱c jɔk, dɔ̱ŋ banɛ jɛ go̱r ɛn ɣöö banɛ ŋɔak tin ca cak nhɔk kä banɛ kɛ rialikä.
Kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ rɛy 1989, cuu Herbert Darling ɛ cɔl: Ɛn rami̱ laa jäl kɛ thɔ̱l cuɛ jɛ jiök ɛn ɣöö cɛ jiath mi̱ bäär mi̱ la duŋ ji̱ America jiäk rɛy kakä Darling rɛy Zor Valley kui̱c caam New York. Darling ŋäcɛ jɛ ɛn ɣöö chestnuts ɛ jiɛn kɛl mi gɔaa ɛlɔ̱ŋ rɛy gua̱th ɛmɔ. Jɛn bä cuɛ ŋa̱c ɛn ɣöö pa̱ŋgaini̱ ti̱ näk naath cuɛ thia̱k kɛ näk i̱thpethi̱thni̱ kɛ kɔr runi̱ ti̱ kur kɛl kɛnɛ nuth. Mëë cɛ ruac wutdä min jäl kɛ thɔ̱l liŋ ɛn ɣöö cɛ thɔ̱l mi tëk nɛn, ɛn thɔ̱l ɛmɔ cuɛ tekɛ pi̱i̱ da̱ŋ rɛw kä cuɛ cop kä duel mi tekɛ tɔ̱ɔ̱wä da̱ŋ dhie̱e̱c, cuɛ jɛ diw. “Ɣän /cä jɛ ŋäc ɛn ɣöö ŋa̱thä jɛ ɛn ɣöö ŋäcɛ min la jɛn,” cuu Darling ɛ lar.
Mëë ci Darling jiath ɛmɔ jek, cuɛ ce̱tkɛ mi̱ guicɛ ni̱ thurɛ mi̱ ca lat ɛ ji̱ wec. Cuɛ wee: “Cɛ thia̱k ɛlɔ̱ŋ kä cuɛ gɔaa ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö ba i̱thpethi̱mɛn la̱t-cuɛ gɔaa ɛlɔ̱ŋ.” Duŋni̱ ɣöö cu Darling ɛ nɛn bä ɛn ɣöö jiath ɛmɔ cɛ li̱w. Ni̱ kɛ tuk runi̱ ti̱ kur 1900-ni̱, cua jɛ moc kɛ juey mi̱ cäät kɛ nɔmɔ, mi̱ cua lar i̱ cɛ nɛy ti̱ biliööni̱ da̱ŋ diɔ̱k kiɛ ti̱ ŋuan näk kɛ jua̱th ti̱ti̱. Nɛmɛ ɛ jɛn juey in nhiam in caa nööŋ ɛ raan min ci̱ jiɛn ya̱r ɛlɔ̱ŋ rɛy teekä min pay ben. Cu Darling ɛ car, mi̱ /cɛ jiath ɛmɔ dee luäŋ kɛ kän, bɛ kuaykɛ luäŋ kɛ kän. Tëë kɛ riɛk kɛl kärɔa: ɛn jiath /thiɛlɛ mi̱ lätdɛ kɛ ɣöö /thiɛlɛ jiɛn kɔ̱kiɛn ti̱ thia̱k kɛ jɛ ti̱ dee jɛ moc kɛ pɛ̈th.
Darling ɛ ɛnjinieer mi̱ lät kɛ ca̱a̱p ɛnjinieerä kɛ riali̱ rikni̱ i̱kä. Kɛ Pay Bäkɛl ëë guur ni̱ jɛ, mëë ci̱ dɛyjiɛn ti̱ bo̱o̱r ti̱ bo̱o̱r rɔ̱ da̱a̱k wi̱i̱ jiaath in tɔ̱c, ɛn Darling cuɛ thɛp mi̱ caa yuɔr piny thiäŋ kɛ thɛp mi̱ caa yuɔr piny, mi̱ caa ka̱m raar kä dɛyjiɛn tin la wutni̱ tin tä kä jiath mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ cɛ ŋa̱c, kä cuɛ wɔ̱ nhiam. Cuɛ gua̱a̱th mi bäär naŋ kɛ thaak kɛl kɛnɛ nuth. Cuɛ jiath ɛmɔ yuɔr piny rɛy ɣe̱li̱kɔptɛrä ëë cɛ kɔk. (Jɛn tëë kɛ kɔmpanɛ mi̱ gɔaa mi̱ lät ti̱c mi̱ dee yio̱w ti̱ ŋuan naŋ.) Ɛn la̱t ɛmɛ /ke̱nɛ pa̱k. Kɛ ruɔ̱n ëë guur ni̱ jɛ, cu Darling ɛ nyɔk kɛ ɣɔ̱n. Kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɛ, jɛn kɛnɛ gatdɛ cukɛ thɔ̱l yuɔr piny kä cuɛ wä kä chestnuts tin te wi̱i̱ pa̱a̱m kä cukɛ plathpuɔm mi̱ bäär mi̱ 80-pi̱i̱t täth kɛ kɔr juɔkni̱ da̱ŋ rɛw. Cu nhökdä wä nhial wi̱i̱ tɔ̱ɔ̱cä kä cuɛ dɛykɛ moc kɛ dɛyjiɛn ti ce̱tkɛ thɔ̱l tin te wi̱i̱ jiaath mi dɔ̱ŋ mi cɔali chestnut.
Kɛ jɛn pɛ̈ɛ̈n ɛmɔ, cu ka̱a̱k jiaath Darling tekɛ thɔ̱l mi̱ ca kum kɛ kɔ̱a̱m ti̱ tɔ̱c. Kɛn kɔ̱a̱mni̱ ti̱ti̱ cukɛ thi̱ak ɛlɔ̱ŋ kä cukɛ thɛp ɛlɔ̱ŋ ɛ dɔ̱ŋ dɔ̱ŋ ba kɛ duäc i̱ kɛ kakti̱. Kä ŋër /cɛ di̱t, tekɛ nuth ti̱ cuɔpkɛ 100, duŋni̱ ɣöö Darling cuɛ tha̱a̱ŋkiɛn pith kä cuɛ ŋa̱thdɛ pin. Jɛn kɛnɛ määthdɛ bä cukɛ Ca̱rlɛth Maynard kɛnɛ Wi̱lli̱öm Powell röm, kɛn ji̱ jenetiki̱thni̱ jiɛn rɛw kä I̱thtët Yuni̱berthi̱ti̱ duŋ New York Duelgɔ̱rä Enba̱rɔnmɛntal Thaany kɛnɛ Forethtiri rɛy Thai̱rakuth (Chuck kɛnɛ Bill cukɛ li̱w). Cu kɛn pröjek ri̱thääcä kɛ kui̱ chestnut tok kɛ yio̱w ti̱ tɔt ɛn wa̱nɔ. Darling cuɛ kɛ moc kɛ tha̱a̱ŋ chestnutni̱ kä cuɛ thanyti̱thni̱ thie̱c mi̱ dɔ̱ŋ de kɛn kɛ la̱th lät kɛ luɔ̱cdiɛn jɔk. Cu Darling ɛ jiök: “Nɛmɛ ce̱tdɛ kɛ mi ɛ duɔ̱ɔ̱r mi di̱i̱t.” “Kä kui̱c caam Yunai̱tid I̱thtët kɛɛliw.” Duundɛ ɣöö, kɛ kɔr runi ti tɔt, cu jiathdɛ li̱w.
Ni̱ mëë ci̱ ji̱ Yurɔp ɛ tok kɛ mi̱ cieŋkɛ kä Nɔth Amëri̱ka, ɛn ruac kɛ kui̱ juaacni̱ tin te rɛy rööl ɛmɔ cuɛ bath ɛlɔ̱ŋ. Duŋdɛ ɣöö, ɛn ruac ëë caa lat ɛ Darling ɛn täämɛ caa jɛ guic ɛ nɛy ti̱ ŋuan ɛ la kɛl mi̱ gɔaa mi̱ dëë ku lɛ nyɔk kɛ riali̱kä kɛ kui̱i̱ ruac ɛmɔ - kɛ tuk runä ɛmɛ, ɛn Templeton World Charity Foundation cuɛɛ Maynard kɛnɛ Powell's The project kuëŋ gua̱a̱thdɛ min ci̱ kɔn tä thi̱n ni̱ wal, kä ɛn la̱t ɛmɛ cuɛɛ la̱t mi̱ tɔt mi̱ caa la̱t ni̱ wal ku lɛ luäŋ kɛ däk piny mi̱ ci̱ yio̱w ti̱ ba̱lkɛ $3 miliöön naŋ. Ɛ jɛn muc in di̱tni̱jɛn mëë caa kɔn ka̱m yunibäthiti. Kä ri̱thääc duŋ jeneti̱thi̱thni̱ cuɛ enba̱rɔnmɛntali̱thni̱ kuɔ̱k ɣöö bi̱kɛ guic ni̱ min bi̱ ben raar rɛy duɔ̱p mi̱ ji̱di̱t kɛnɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ mi̱ /ci̱ gɔaa, min riali̱ ɣɔaa in ca cak i̱kä /cɛ lot ni̱ ɣöö ba luny jɔk kä Ka̱a̱k Eden min te thi̱n. Ni̱ ɣöö, jɛn dɔ̱ŋ bɛ lotni̱ ɣöö banɛ la̱t ëë ci̱ kɔn ɛ naŋ: ɛnjinieer duŋ ŋɔaani̱ diaal cu määni̱ tin ca cak.
Jiɛn Chestnut kɛ ti̱ bäär kä tekɛ kɛ thok, kä ce̱tkɛ kɛ rɛw ti̱ tɔatni̱ ti̱ tɔ̱c ti̱ ca röm kɛ jɔk kɛ jɔk ɛ wä kä däär in te rɛy jiakni̱. Kä guut kɛl, ji̱th da̱ŋ rɛw caa kɛ mat kɛɛl kɛ jiath. Kä guutdɛ min dɔ̱ŋ, la kɛn ɛ moc kɛ thok mi̱ ciw, min la rɔ laa ri̱t kui̱c. Thurɛ ɛmɛ min /ka̱n car cuɛ ŋok rɛy jiɛn ti̱ tɔ̱c kɛnɛ liɛɛth ti̱ thiɛl jɔw rɛy juaacni̱, kä cu ca̱r mi̱ /ca de ŋäth ɛ ji̱ ja̱l cuɛ ca̱r nath jiɛc nhial, cuɛ kɛ ti̱m ja̱liɛn rɛy ruɔ̱ɔ̱p ëë wal mëë tekɛ jiɛn ti̱ ŋuan ti̱ bum.
Ɛ kɛ buɔkni kɛnɛ ti̱e̱m ŋɔaani̱ kärɔ̱ ɛn ɣöö banɛ jiɛn ti̱ti̱ ŋa̱c agɔaa. Lucille Griffin, kuäär in di̱i̱t kä American Chestnut Collaborator Foundation, cuɛ gɔ̱r kɛ cäŋ kɛl ɛn ɣöö ɛn wa̱nɔ biɛ nɛn ɛn ɣöö tekɛ dɛyjiɛn ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ ti̱ ci̱ tuɔɔk kɛ kɔr juɔkni, bi̱ kɛn dɛyjiɛn tin ci̱ rɔ̱ moc kɛ dɛyjiɛn ti̱ ci̱ rɔ̱ ri̱t wi̱i̱ jiaath “ce̱tkɛ min ci̱ tuɔ̱ŋ tin ci̱ rɔ̱ yuɔr piny wi̱i̱ pa̱a̱m”, min bi̱ gua̱ndɔɔŋdu jɛ jakä tim. Kɛ ruɔ̱n 2019, ɛn jiath bɛ rɔ nyɔk kɛ ma̱r, ɛn gua̱a̱th ɛmɛ bɛ tekɛ tɔ̱ɔ̱c ti kum ni̱ thɔ̱l. “Mëë ci̱ chestnutni̱ cop, cua̱ nuth buthɛl la̱th rɛy jiɔm mi̱ kɔ̱c,” ɛn Thoreau mi̱ bum bum cuɛ gɔ̱r rɛy “Walden.” “Kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ, cuɛ lɔcdä tɛɛth ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö dëë ja̱l rɛy ruɔ̱ɔ̱p mi̱ /thiɛl guut mi̱ cɔali̱ chestnut kä Lincoln kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ.”
Chestnuts kɛ ti̱ ŋa̱thkɛ ɛlɔ̱ŋ. Cɛ ce̱tkɛ jiɛn oak tin la yuɔrkɛ ni̱ dɛyjiɛn kärɔ̱ rɛy runi̱ ti̱ tɔt, jiɛn chestnut la kɛn bɛl ti̱ ŋuan ɛ no̱o̱ŋ kɛ kɔr juɔkni̱ diaal. Chestnuts bä thia̱k kɛ mi̱eth: deri kɛ moc kɛ pɛ̈th kä deri kɛ cam ɛ /thiɛl mi̱ ca liɔm. (Ɣɔ̱nɛ ɛn ɣöö biɛ la̱t kɛ acorni̱ tin tekɛ tannin ti̱ ŋuan-kiɛ /cu jɛ la̱t.) Nɛy diaal camkɛ thɔ̱l: thɔ̱l, thɔ̱l, thɔ̱l, dit, raan. Kä ji̱ pi̱thä cukɛ kuɔ̱ndhuɔ̱ɔ̱riɛn ba̱ny piny kä cukɛ ri̱ŋ jek rɛy kakä. Kɛ cäŋ Krithmi̱thä, la jälkɛ thurbiɛli̱ tin ci thia̱a̱ŋ kɛ dɛyjiɛn ti jiɛn wi̱i̱ pa̱a̱m ɛ wäkɛ rɛy rɛ̈ɛ̈k. Ɣɔ̱ɔ̱n, ca kɛ waŋ ɛpuc ɛ mac mi di̱i̱t. “Caa jɛ lar ɛn ɣöö rɛy tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱, la ji̱ pi̱thä yio̱w ti̱ ŋuan ɛ jiëkɛ kä kɔk thɔ̱l mi̱ leny ni̱ kuak pi̱thä tin kɔ̱kiɛn diaal,” nɔmɔ ɛ jɛn mëë caa lar ɛ William L. Bray, mëë la bo̱o̱th duël gɔ̱rä ëë nhiam ëë ci̱ Maynard kɛnɛ Powell lät thi̱n kɛ kɔrɛ. Cua gɔ̱r kɛ ruɔ̱n 1915. Ɛ jiath nath, min ŋuani̱kɛn pithkɛ rɛy dɔaar.
Kä jɛn bä la ŋunɛ ŋɔak ti ŋuan ti /ci mɔ a mi̱eth kärɔa. Jiɛn chestnut de kɛn rɔ̱ jiɛc nhial ɛ wä kä 120 pi̱i̱t, kä 50 pi̱i̱t tin nhiam /ca kɛ ya̱r ɛ ka̱a̱k kiɛ knotni̱. Nɛmɛ ɛ jɛn ca̱r ji̱ lumä. Cieŋni̱ min /ciɛ jɛn jiɛn in gɔaa ni̱ jɛn kä jiath in bumni̱ jɛn, jɛn la piithɛ kɛ pɛ̈th ɛlɔ̱ŋ, ɛlɔ̱ŋ mi̱ cɛ rɔ nyɔk kɛ pieth kɛ kɔr kä mëë ca jɛ ŋok kä /cɛ bi̱ kööt. Cätkɛ mëë ci̱ dup ja̱l kɛnɛ pööl tɛlɛpoonä rɔ rep kɛ gɔɔydɛ, ɛn Chestnut cuɛɛ America luäk kɛ ta̱th cɛrikani̱ ti̱ ŋuan. Barni̱ ti̱ bathdɔɔri̱, duël kuɔth kɛnɛ duël kuɔth ti̱ ca la̱t kɛ chestnutni̱ ŋotkɛ cuŋkɛ; ɛ gɔ̱ɔ̱r rɛy 1915 cuɛ thɛm i̱ nɛmɛ ɛ jɛn jiɛn mi̱ ca ŋok ɛlɔ̱ŋ rɛy Yunai̱tid I̱thtëtni̱.
Rɛy gua̱thni̱ ti̱ ŋuan kui̱c caam-kɛn jiɛn cukɛ tuɔɔk ɛ tuɔɔk ni̱ kä Miththithpi̱ ɛ wä kä Maine, kɛnɛ ɛ tuɔɔk ni̱ kä Atlantik kɔath ɛ wä kä Miththithpi̱ Kiir-chestnutni̱ kɛn bä kɛ kɛl kä kɛ. Duundɛ ɣöö kä A-pa-la-cia, ɛ jiath mi di̱i̱t. Kä thɛthnutni̱ ti̱ biliöni̱ ti̱ ŋuan cieŋkɛ wi̱i̱ pa̱a̱m ti̱ti̱.
Jɛn cuɛ ro̱ŋ ɛn ɣöö Futhari̱öm wilt cuɛ jɔɔc kɛ nhiam rɛy New York, min la thi̱i̱k thok ji̱ Amëri̱ka ti̱ ŋuan. Rɛy 1904, cua juey mi̱ gääy naath jiek wi̱i̱ kɔam jiaath mi̱ cɔali̱ chestnut mi̱ ci̱ riaw rɛy Bronx Zoo. Rithääciɛri̱ cua jiek kɛ pɛ̈th ɛn ɣöö ɛn pa̱ŋgai min no̱o̱ŋ baktërial blight (kɛ kɔrɛ cua cɔli̱ Cryphonectria parathitica) cuɛ cop kä jiɛn Ji̱ Japan tëë ca nööŋ raar kɛ tuk 1876. (Ni̱ ciaaŋ la tëë kɛ gua̱a̱th mi̱ ci̱ jääny kam tuk i̱thpethi̱thni̱ kɛnɛ jiek rikni̱ ti̱ jɔc.)
Kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt cu nɛy rɛy wi̱i̱cni̱ ti̱ ŋuan ɛ lar ɛn ɣöö jiɛn ci̱ li̱w. Rɛy 1906, Wi̱lli̱öm A. Murrill, ɛ mai̱kölöji̱th kä New Yɔ̱k Botanikal Gardɛn, cuɛ thanytipik arti̱kɔ̱l in nhiam ka̱mraar kɛ kui̱ jua̱thni̱. Muriel cuɛ nyoth ɛn ɣöö pa̱ŋgai ɛmɛ la no̱o̱ŋɛ juey mi̱ ci̱ rɔ moc kɛ biɛl mi̱ tɔt mi̱ ci̱ rɔ moc kɛ biɛl mi̱ tɔ̱c mi̱ ci̱ rɔal kä jiath chestnut, min kɛ jɔakdɛ la jakɛ kä bi̱ wicwic gekä jiaathdɛ. Mi ci mieth kɛnɛ pi̱w /thiɛl lua̱ŋ kɛ wä nhial kɛnɛ piny rɛy tɔ̱ɔ̱cä tin te piny tɔ̱ɔ̱cä, bi tin diaal tin te nhial wi̱i̱ li̱eth li̱w.
Tha̱a̱ŋ nath /cikɛ dee car-kiɛ /ci̱ kɛn ɛ go̱o̱r ɛn ɣöö dee nɛy kɔ̱kiɛn ɛ car-ɛ jiath mi̱ ci̱ bath rɛy dɔaar. Kɛ ruɔ̱n 1911, cu Sober Paragon Chestnut Farm, ɛ cɛrika mi̱ lät gaat duël gɔ̱rä kä Pennthylvania, cuɛ ŋäth ɛn ɣöö juey ɛmɔ “/cɛ läny ni̱ dual kärɔa.” Ɛn ɣöö ci̱ ji̱ jɔarna̱lithni̱ tin /thiɛl luäŋ te thi̱n kɛ gua̱a̱th mi̱ bäär. Kä ka̱a̱k cua gäk rɛy 1913. Kɛ run rɛw tëë ci̱ wä, Pennsylvania cuɛ kɔmiti̱ mi̱ la gaŋkɛ jua̱th chestnut cɔl, cuɛ tekɛ lua̱ŋ kɛ naŋdɛ kɛɛ US$275,000 (ɛ yio̱w ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ kɛ jɛn gua̱a̱th ëëdan), kä cuɛ lar i̱ bɛ tekɛ buɔ̱m mi̱ ba naŋ kɛ ɣöö ba ca̱p mi̱ ba gaŋ ni̱ bɛc ɛmɛ, cu määni̱ cuŋ kɛ kui̱ däkä jiɛn tin tekɛ kuak. Pathölöji̱thni̱ cu kɛnɛ lar ɛn ɣöö ba jiɛn chestnut diaal woc rɛy maali̱ ti̱ tɔt nhiam gua̱th in tekɛ juey thi̱n kɛ ɣöö bɛ cu nööŋni̱ mi̱ gaŋ mac. Duŋni̱ ɣöö cuɛ ben raar ɛn ɣöö pa̱ŋgai ɛmɛ derɛ rɔ yuɔr piny kä jiɛn tin /thiɛl juey, kä thɔ̱lkɛ la kɛn ɛ moc kɛ juey ɛ jiɔm, diit, kɔ̱a̱m kɛnɛ naath. Cua ca̱p ɛmɔ ba̱ny piny.
Kɛ 1940, cuɛ thia̱k ɛn ɣöö cuɛ thiɛl chestnutni̱ ti̱ di̱t ti̱ cua jiek. Ɛn wa̱lɛ, ci yio̱w ti biliööni̱ ti ŋuan thuɔ̱k. Cie puthari̱öm wilt /cɛ de tëk rɛy muɔ̱ɔ̱n, ci̱ök chestnut cukɛ ŋot kɛ mi̱ pithkɛ, kɛnɛ ɣöö cukɛ ŋot kɛ mi̱ länykɛ mi̱lli̱ön ti̱ 400 kä kɛ ŋotkɛ tekɛ rɛy ruɔ̱ɔ̱p. Cieŋni̱ min, Puthari̱öm wilt cuɛ gua̱a̱th tɔ̱wädɛ jiek rɛy jiaath oak gua̱a̱th ëë cieŋ thi̱n ɛ /thiɛlɛ mi̱ di̱i̱t mi̱ cɛ ya̱r kä gua̱a̱th ëë cieŋ kɛ jɛ thi̱n. Kä ɛn wi̱ni, jɛn la pɛ̈thɛ kɛ pɛ̈th ɛ wä kä dɛyjiɛn tin pay tuɔɔk kä bɛ kɛ yuɔr piny, ni̱ ciaaŋ la kɛn ɛ ŋot /ke̱n kɛn ni cop gua̱a̱th in bi̱ kɛn dɛykɛ kulɛ pith thi̱n.
Kä lät jiɛn cukɛ dup kɔ̱kiɛn jiek: oak, pai̱n, walnut, kɛnɛ ash. Tanniŋ, ɛ inda̱thti̱ri̱ mi̱ di̱i̱t mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ cuŋ kä jiɛn chestnut, cuɛ rɔ ri̱t kä thänthethtik tanniŋ ɛjɛni̱. Kä ji̱ pi̱thä ti̱ ŋuan ti̱ can, thiɛlɛ mi̱ dëë gɛr: thiɛlɛ jiath mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ dee ji̱ pi̱thä kɛnɛ leykiɛn moc kɛ mi̱eth mi̱ /thiɛl yio̱w, mi̱ ŋa̱thkɛ kä tä kɛ kalöri̱ ti̱ ŋuan kɛnɛ prɔti̱i̱n. Chestnut blight dëë jɛ lar ɛn ɣöö cɛ la̱t in laa la̱tkɛ ɛ ji̱ Appalachian kɛ kui̱i̱ puɔ̱r ka̱a̱kni̱, min ku naath lɛ jakä bi̱ tä kɛ mi̱ bi̱ kɛn ɛ kuany: bi̱ kɛ wɔ̱ rɛy kakä mi̱ tä kɛɛ pääm kiɛ bi̱ kɛ jiɛɛn. Kä ram min gɔ̱ɔ̱r ruaacni̱ tëë wal ni̱ Donald Davis cuɛ gɔ̱r kɛ ruɔ̱n 2005 i̱: “Kɛ kui̱ li̱eth thɔ̱l, ɛn wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛɛliw cɛ li̱w, cuɛ ciɛŋ tin la tëk kɛ naath woc tin ci̱ kɔn te thi̱n rɛy Pämni̱ Appalachian kɛ run ti̱ ba̱lkɛ ŋuaan.”
Powell cuɛ piith gua̱a̱th mi̱ na̱n kɛ ji̱ Appalachian kɛnɛ ji̱ chestnutni̱. Gua̱n cɛ lät rɛy köör nhial kä cuɛ ɣo̱th cieŋdɛ: Indiana, Florida, Germany, kɛnɛ kui̱c caam Maryland. Ɛ ciäŋɛ mëë cɛ la̱tdɛ thuk kä New York, ruaacni̱kɛ cukɛ ŋot kɛ mi̱ latkɛ ruaacni̱ ti̱ jɔc kä Midwest kɛnɛ ruaacni̱ ti̱ /caa ŋäc duŋdɛ ɣöö cua kɛ ŋa̱c ɛ la nɛy ti̱ /ci̱ rɔ̱ lot kɛ ji̱ South. Ciaŋdɛ min thia̱k kɛnɛ ca̱a̱pkɛ tin thia̱k tin laa lätɛ ni̱ ŋɔak laa kɛ laa luäk kɛn rɔ̱, laa nyoothɛ ni̱ jeans ti̱ tä kɛ bi̱i̱ mi̱ tä kɛ plaid mi̱ /thiɛl guut. Ɛn ruacdɛ min nhɔkɛ ɛlɔ̱ŋ ɛ “wow”.
Powell cuɛ car i̱ bɛ ben ɛ la bɛtɛri̱narian amääni̱ mëë ci̱ pröpɛthɛr duŋ jenetikni̱ jɛ la̱r ŋa̱th kɛ kui̱ puɔ̱r ka̱a̱kni̱ mi̱ ji̱di̱t, mi̱ tɔ̱c mi̱ lät kä jiɛn ti̱ ca riali̱kä jeneti̱kalli̱ min bi̱ kɔ̱a̱mni̱kiɛn kɛnɛ lua̱ŋ ga̱ŋ jua̱thni̱ nööŋ. “Cä jɛ car, wow, /cɛ gɔaa ɛn ɣöö deri jiɛn la̱t ti deri rɔ gaŋ kä kuɔ̱ndhuɔ̱ɔ̱ri̱, kä /ciɛ wal ti näk kuɔ̱ndhuɔ̱ɔ̱ri̱ bi la̱th wi̱i̱diɛn?” Cu Powell ɛ lar. “Ɛpuc, nɛy tin kɔ̱kiɛn wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n /cikɛ ca̱r ɛmɔ guɔ̱ɔ̱r.”
Mëë ci̱ Powell cop duel gɔ̱rä in di̱i̱t kä Utah State University kɛ ruɔ̱n 1983, /ke̱nɛ rɔ moc kɛ ca̱r. Cieŋni̱ min, jɛn cuɛ tuɔɔk i̱ bɛ rɔ mat rɛy labörɛtɔri̱ baölöji̱thni̱, kä jɛn cuɛ lät kä bai̱ra̱th min dɔ̱ŋ bɛ blight pa̱ŋgai jakä kuiy. Ɣɔ̱ndiɛn kɛ la̱t bai̱ra̱th ɛmɛ /känɛ wä ɛ gɔaa ɛlɔ̱ŋ: jɛn /känɛ däk piny kä jiath ɛ wä kä jiath kärɔa, kɛ kui̱c ɛmɔ jɛn cua yi̱k riali̱kä kɛ kui̱ pa̱ŋgaini̱ ti̱ ŋuan kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱. Cieŋni̱ min nɛmɛ, Powell cuɛ tekɛ nhök kɛ läär jiaath mi̱ di̱i̱t mi̱ ci̱ pɛ̈ɛ̈n piny kɛnɛ ɣöö cuɛ thanytipik thɔ̱luciɔn ŋun kɛ kui̱ kä ɣöö ci̱ tuɔɔk kä ti̱ bɛ̈c bɛ̈c ti̱ ca la̱t ɛ raan. Cuɛ wee: “Kɛ ɣöö /ka̱n kuak kɔn tit a gɔaa tin jäl wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw, cua kɔ nööŋni̱ jua̱th tin la nööŋkɛ juey kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ /ka̱n car.” "Cä car: Wow, nɛmɛ ɛ mi̱ gɔaa ɛlɔ̱ŋ. Tëëkɛ baŋ mi̱ dëë luɔ̱c jɔk."
Powell /ciɛ jɛn ram in nhiam ëë ci̱ ɣɔ̱n i̱ bɛ tin ci̱ bath woc. Kɛ kɔr kä mëë cuɛ jɔɔc ɛ gɔaa ɛn ɣöö jiɛn Amëri̱ka tëë ci̱ wä piny, ɛn USDA cuɛ ɣɔ̱n i̱ bɛ jiɛn ji̱ Cai̱ni̱th pith, ɛ mi̱ la gaat man mi̱ /ci̱ rɔ bi̱ lɛ moc kɛ pɛ̈th, kɛ ŋäcdɛ mi̱ ɛn i̱thpethi̱thni̱ ɛmɛ derɛ jiɛn Amëri̱ka guäl. Duŋdɛ ɣöö, thɛthnutni̱ pithkɛ ɛlɔ̱ŋ raar, kä cäätkɛ jiɛn tin tekɛ dɛy ti̱ läny jiɛn tin tekɛ dɛy. Cu kɛ jakä kuiy rɛy ruɔ̱ɔ̱p ɛ jiɛn oak kɛnɛ jiɛn tin di̱t tin kɔ̱kiɛn kä America. Ci piethdiɛn pën wä, kiɛ la li̱wkɛ kärɔ̱. Thaanytithni̱ bä cukɛ ɣɔ̱n i̱ ba chestnutni̱ ti̱ bä kä Yunai̱tid I̱thtët kɛnɛ Cai̱naa pith kɛɛl, kɛ ŋa̱th i̱ bi̱ kɛn jiath mi̱ tekɛ ciɛŋ ti̱ gɔw kä kɛn da̱ŋ rɛw nööŋ. Kä mëë ca la̱t ɛ kumɛ cuɛ thil luɔt kä cua kɛ päl.
Powell cuɛ thuɔ̱k kɛ la̱tdɛ kä I̱thtët Yuni̱berthi̱ti̱ duŋ New York Duelgɔ̱rä duŋ Enba̱rɔnmɛntal Thaany kɛnɛ Forethtiri, gua̱a̱th ëë cuɛ röm kɛ Chuck Maynard, ɛ jeneti̱thi̱th mëë cuɛ jiɛn pith rɛy laböratöri̱. Kɛ kɔr runi̱ ti̱ tɔt tëë ci̱ wɔ̱, thanyti̱thni̱ cua ji̱i̱n ëë nhiam ëë ca riali̱kä jeneti̱kalli̱ pi̱lɛn ti̱cu-matdɛ ji̱i̱n min bi̱ anti̱baötik redhi̱tan kä tabakkö kɛ nyuɔ̱th tɛkni̱kalä ni̱ ɣöö bi̱ kɛnɛ lät kɔmmerciali̱. Maynard (Maynard) cuɛ tok kɛ mi̱ lätɛ tɛknölöji̱ mi̱ pay ben, niɛ gua̱a̱ mɔ go̱o̱rɛ tɛknölöji̱ mi̱ gɔa mi̱ thi̱ääk kɛ jɛ. Kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ, ɛn Darling tëë kɛ tha̱a̱ŋ kuayni̱ kɛnɛ riɛk mi̱ di̱i̱t: riali̱ jiɛn tin tä kä America i̱kä.
Rɛy runi̱ ti̱ bathdɔɔri̱ ti̱ ŋuan kɛ ta̱a̱ ciɛŋä pi̱thä jiɛn, puɔ̱r ka̱a̱kni̱ (kɛnɛ thanyti̱thni̱ ti̱ thi̱a̱k) cukɛ ti̱ gööl röm kɛ ciɛŋ tin görkɛ. Kɛ kɔrɛ, kɛn ji̱i̱ni̱ kɛn cua kɛ li̱ɔɔm kɛɛl kɛ ta̱a̱diɛn in ca cak, kɛnɛ ɣöö bi̱ naath kuany ni̱ ti̱ gɔw ti̱ ca li̱ɔɔm kɛ kui̱ gɔɔyä mi̱ di̱i̱t-tin di̱t, dɛyjiɛn ti̱ gɔw ti̱ ŋuan kiɛ jua̱th ti̱ /caa luäŋ kɛ ga̱ŋ. Ni̱ ciaaŋ, la naŋkɛ ri̱c ti̱ ŋuan kɛ ɣöö baa duɔ̱ɔ̱r ku lɛ ben raar. Ɛn la̱t ɛmɛ laa wɔ̱ ɛ määth kä laa naath ɛ nyuɔɔn. Darling cuɛ ga̱a̱c mi̱ ɛn ca̱p ɛmɛ bɛ jiath mi̱ gɔaa nööŋ ce̱tkɛ ta̱a̱ dɔaardɛ. Cuɛ ɣä jiök: “Ɣän carä jɛ ɛn ɣöö dënɛ la̱t mi gɔaa ɛlɔ̱ŋ.”
Jenetik enji̱neeriŋ lotdɛ ni̱ ga̱ŋ mi̱ di̱i̱t: cieŋni̱ mi̱ ji̱i̱n mi̱ ca lɛy bëë kä i̱thpethi̱thni̱ ti̱ /ci̱ thi̱ääk, jɛn dɔ̱ŋ ba kuany kɛ kui̱ la̱t mi̱ ca lɛy kɛnɛ ɣöö ba cu la̱th rɛy jenɔm duŋ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ dɔ̱diɛn. (Ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tin tekɛ ji̱i̱ni̱ ti̱ bä kä i̱thpethi̱thni̱ ti̱ gööl kɛn "jeneti̱kalli̱ cua kɛ riali̱kä." Ɛ thia̱kɛ, thanyti̱thni̱ cukɛ ca̱a̱p ti̱ ba riali̱kä kɛ riali̱ jenɔm duŋ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tin görkɛ riali̱kä ɛ jɔc.) Tekinölöji̱ ɛmɛ cuɛ lar i̱ bɛ la̱t kɛ gua̱a̱thdɛ kɛnɛ pɛ̈th mi̱ /kän met tuɔɔk. Powell ŋäthɛ jɛ ɛn ɣöö nɛmɛ cuɛ ce̱tkɛ mi̱ ro̱ŋɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ jiɛn Amëri̱ka tin la jiɛn, tin cɛ cɔl i̱ “jiɛn tin thia̱k kɛ gua̱a̱thdiɛn”-tin bum, ti̱ bär, kɛnɛ ti̱ ŋuan rɛy gua̱thni̱ tin jiëkɛ kuan thi̱n, go̱o̱r ni̱ ɣöö ba riali̱kä mi̱ ca lɛy kärɔa: mi̱ /ci̱ baktëria bi̱ moc kɛ juey.
Dear nhɔk jɛ. Cuɛ wee: “Banɛ dhil tekɛ ɛnjinieeri̱ rɛy lätni kɔn.” “Niɛ kä ta̱th ɛ wä kä ta̱th nɛmɛ ɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ lät kärɔa.”
Powell kɛnɛ Maynard cu kɛnɛ thɛm i̱ jɛn dɔ̱ŋ bɛ naŋ ni̱ run wäl kɛ gör ji̱i̱ni̱ tin bi̱ rɔ̱ luäŋ kɛ ga̱ŋ, käm tɛknölöji̱ raar kɛ matdɛ kä chestnut jenɔm, kɛnɛ ɣöö kɛ kɔrɛ bɛ kɛ kulɛ piith. “La nɛy ɛ thɛm ni̱ jɛ,” cuu Powell ɛ lar. "Thiɛlɛ ram mi̱ tekɛ ji̱i̱ni̱ tin la gaŋkɛ pa̱ŋgai. Kɔn cua tok ni̱ gua̱a̱th mi̱ baŋ."
Darling cuɛɛ luäk go̱r kä American Chestnut Foundation, ɛ muktäb mi̱ /thiɛl yio̱w mi̱ caa yiath piny kɛ tuk runi̱ ti̱ 1980-ni̱ tɔ̱tɔ̱. Cu kuäärɛ jɛ jiök i̱ jɛn cɛ bath ɛlɔ̱ŋ. Kɛn cukɛ rɔ̱ lot kɛ ɣai̱bri̱daidhɛciɔn kɛnɛ ɣöö cukɛ ŋot kɛ mi̱ guickɛ jenetik enji̱neeriŋ, min ci̱ lo̱k jiɛc nhial kä enba̱rɔnmɛntali̱thni̱. Kɛ kui̱c ɛmɔ, ɛn Darliŋ cuɛɛ muktäbdɛ mi̱ /thiɛl yio̱w cak kɛ ɣöö bɛ ku lɛ luäk ni̱ la̱t jenetik ɛnjinieeriŋä. Powell cuɛ lar ɛn ɣöö ɛn muktäb cɛ warɛgak gɔ̱r kä Maynard kɛnɛ Powell kɛ yio̱w ti $30,000. (Kɛ 1990, ɛn naciɔnal ɣɔrgani̱dhëcin cua riali̱kä kɛnɛ ɣöö cuɛ buɔ̱n Darliŋ'ä thecesionist nhɔk cie kaar wecdɛ min nhiam, duŋni̱ ɣöö tha̱a̱ŋ ji̱ kɛ̈ɛ̈l cukɛ ŋot kɛ mi̱ diwkɛ kiɛ lo̱k kɛn jenetik enji̱neeriŋ kɛɛliw.)
Maynard kɛnɛ Powell lätkɛ. Kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt, ɛn thaak in caa thɛm ɛ la mi̱ /ci̱ thuɔ̱k. Kä min nhiam min gaŋ naath ɛ ɣöö ba ŋa̱c i̱ ba chestnatni̱ pith i̱di rɛy laböratöri̱. Maynard cuɛ ɣɔ̱n i̱ bɛ ji̱th chestnut kɛnɛ pieth ɣɔ̱rmɔn li̱ööm rɛy pla̱thtik mi̱ thi̱a̱k mi̱ ci̱ rɔal mi̱ la petri̱ di̱th, ɛ ca̱p mi̱ la̱tkɛ kɛ pie̱th poplarni̱. Cuɛ ben raar ɛn ɣöö nɛmɛ /ciɛ thuɔ̱k. Jiɛn tin pay ben /ci̱kɛ ci̱ök kɛnɛ ji̱th bi̱ piith kä thëlli̱ ti̱ rɛlrɔ̱. Maynard cuɛ wee: “Ɛ ɣän ram in bo̱o̱th naath wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw kɛ näk jiɛn chestnut.” Ɛn ri̱thääciɛr kä Yuni̱berthi̱ti̱ duŋ Ji̱ɔrjia, I̱thkɔt Merkle (I̱thkɔt Merkle) kɛ jɔakdɛ cuɛ Maynard ŋi̱e̱e̱c i̱ bɛ wä i̱di kä pöllinaciɔn ɛ wä kä Pi̱lɛn thɛthnatni̱ tin bi̱ ben kɔɔr rɛy ɛmbriöni̱ gua̱a̱th in ci̱kɛ cop thi̱n.
Gör ji̱i̱nä mi̱ lot rɔ-La̱t Powell-bä cuɛ nyoth i̱ bɛc. Jɛn cuɛ run ti̱ ŋuan naŋ kɛ ri̱thääc anti̱baktërial kɔmpuɔɔn min lät kä ji̱i̱ni̱ guɔ̱k, duŋni̱ ɣöö cuɛ kɔmpuɔɔn ba̱ny piny kɛ ɣöö diɛɛrɛ kɛ ɣöö dɔ̱ŋ /ci̱ naath jiɛn tin tekɛ guɔ̱k bi̱ nhɔk. Jɛn bä cuɛ ji̱i̱n guic kɛ ga̱ŋ baktërial blait rɛy thɛthnatni̱, duŋni̱ ɣöö cuɛ jiek ɛn ga̱ŋ jiaath cuɛ tekɛ ji̱i̱ni̱ ti̱ ŋuan thi̱n (cu kɛn ɛ ŋa̱c ɛ la bäkɛl). Kɛ kɔrɛ, rɛy 1997, cu ram mi̱ lät kɛɛl kɛ jɛ luny jɔk kä thanytipik mi̱ ca mat kä cuɛ abthtra̱k kɛnɛ prɛdhɛntɛciɔn gɔ̱r piny. Powell cuɛ ŋa̱c i̱ ɛ ci̱öt mi̱ ca gɔ̱r i̱ "Ɛkpreciɔn duŋ ɣɔkdhalet ɣɔkthadɛth rɛy tra̱ni̱thjenik pi̱lani̱ la ŋunɛ redhi̱tan kä ɣɔkdhalɛt kɛnɛ ɣɔkdhalɛt-pröda̱kciɔn pa̱ŋgai". Kä ri̱thääcdɛ kɛ kui̱ bai̱ra̱thni̱, Powell cuɛ ŋa̱c ɛn ɣöö wilt pa̱ŋgai la ka̱mkɛ ɣɔkthalik athi̱d raar kɛ näkdɛ kɛ kɔaŋ thɛthnut kɛnɛ ɣöö bɛ cu thia̱k kɛ mi̱eth. Powell cuɛ ŋa̱c ɛn ɣöö mi̱ ci̱ chestnut ɣɔkthalɛt ɣɔkthadɛthdɛ rɔ luäŋ kɛ no̱o̱ŋ (ɛ prötien mi̱ rɛlrɔ mi̱ de ɣɔkdhalɛt däk piny), kɛ kɔrɛ jɛn dɔ̱ŋ bɛ rɔ luäŋ kɛ ga̱ŋ kärɔa. Cuɛ wee: “Ɛ jɛn gua̱a̱th ëë cä Eureka la̱t thi̱n.”
Jɛn cuɛ ben raar i̱ jiɛn ti̱ ŋuan tekɛ ji̱i̱n min jak kɛ kä bi̱ ɣɔkthalɛt ɣɔkthadɛth nööŋ. Kä ri̱thääciɛr ëë ci̱ ruac lat, Powell cuɛ tekɛ dääk mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ la bɛl. Dho̱o̱li̱ duëlgɔ̱rä tëë ci̱ thuɔ̱k duelgɔ̱rä ni̱ Linda Polin McGuigan cuɛ "ji̱i̱n gun" tɛknölöji̱ riali̱kä kɛ wuɔ̱c ji̱i̱ni̱ rɛy ɛmbriöni̱ thɛthnut, kɛ ŋa̱thdɛ i̱ jɛn dɔ̱ŋ ba cu la̱th rɛy DNA ɛmbriö'ä. Kä ji̱i̱n cuɛ te rɛy ɛmbriö kɛ gua̱a̱ mi̱ tɔt, duŋni̱ ɣöö kɛ kɔrɛ cuɛ bath. Kä buɔ̱n ri̱thääcä cuɛ ca̱p ɛmɛ ba̱ny piny kɛnɛ ɣöö cuɛ rɔ ri̱t kä baktëriöm min ci̱ ca̱p mi̱ ci̱ DNA ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ kɔ̱kiɛn ka̱m raar kɛ gua̱a̱ mi̱ bäär kɛnɛ ɣöö cuɛ ji̱i̱ni̱kiɛn la̱th thi̱n. Rɛy näci̱ral, mai̱kröörgani̱dhi̱ömni̱ la matdɛ ni̱ ji̱i̱ni̱ tin ku ɣɔ̱th ɛ kuɔ̱k ɣöö bɛ kuän baktëria la̱t. Jeneti̱thi̱thni̱ cukɛ baktëriöm ɛmɛ ma̱k kɛ ɣöö jɛn bɛ ɛni̱ ji̱i̱n in go̱o̱r thanyti̱thni̱ la̱th thi̱n. McGuigan cuɛ luäŋ jiek kɛ rëp ji̱i̱ni̱ bɛl kɛnɛ markɛr prötieni̱ kä ɛmbriöni̱ thɛthnut. Mi̱ ca prötien irradiated piny mai̱kröthkɔɔp, ɛn prötien bɛ buay mi̱ tɔ̱c ka̱m raar, kɛ nyuɔ̱thdɛ i̱ ca la̱th thi̱n ɛ gɔaa. (Kä buɔ̱n cuɛ pɛ̈th kɛ päli̱ la̱t markɛr prötieni̱-thiɛlɛ ram mi̱ go̱o̱r jiath mi̱ bi̱ buay.) Maynard cuɛ ca̱p ɛmɔ cɔl i̱ "ɛ jɛn min gɔaa ni̱ jɛn wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw."
Kɛ kɔr gua̱th mi̱ bäär, Maynard kɛnɛ Powell cukɛ chestnut aththembɛli̱ lany täth, min ɛntäämɛ cuɛ räth ni̱ kä piny ti̱ ŋuan rɛy 1960ni̱ ti̱ ca la̱t kɛ thuɔ̱rbiɛɛli̱-kɛ-mörtar ri̱thääc ti̱c, ɛ päär bä kɛ gua̱a̱th mi̱ pay ben mi̱ te raar rɛy duëlgɔ̱rä "Baötek Akthɛlɛrɛtɔr". Ɛn la̱t in nhiam laa matdɛ ni̱ kuëny ɛmbriöni̱ tin bi̱ piith kä thɛli̱ ti̱ cäät jeneti̱kalli̱ (ɛmbriöni̱ ti̱ ŋuan tin caa la̱t kä lab /ci̱ kɛn nɛmɛ laa lät, kɛ kui̱c ɛmɔ /thiɛlɛ luɔt mi̱ caa klɔnni̱ la̱t) kɛnɛ ɣöö baa ji̱i̱ni̱ bɛl kuëŋ thi̱n. Ɛmbriönik thëlli̱, ce̱tkɛ agar, kɛn kɛ puddiŋ-cie tha̱bi̱thtan mi̱ ka̱mkɛ raar kä algëë. Kɛ ɣöö ba ɛmbriö ri̱t ɛ la jiath, cu ji̱ ri̱thääcä ɣɔ̱rmɔn mi̱ jak pieth kä jiath mat thi̱n. Kä ki̱o̱b-thurɛdɛ ti̱ kur ti̱ ca la̱th rɛy pla̱thtikni̱ ti̱ tekɛ jiɛn ti̱ tɔatni̱ ti̱ thiɛl ci̱ök ti̱ ca la̱th kä thɛlp piny lampä mi̱ bum mi̱ tekɛ pluorethɛn. Kɛ jɔakdɛ, kɛn thanyti̱thni̱ cukɛ ɣɔ̱rmɔn mi̱ ci̱ ci̱ök la̱th thi̱n, cua jiɛnkiɛn tëë nhiam pith rɛy thaakni̱ ti̱ ca thiäŋ kɛ mun, kä cua kɛ la̱th rɛy gua̱th mi̱ tekɛ lëth mi̱ gaŋ piethdiɛn. /Cɛ gääy naath ɛn ɣöö jiɛn tin te rɛy laböratöri̱ tekɛ rɛy gua̱th mi̱ jiääk raar. Kɛ kui̱c ɛmɔ, kɛn ri̱thääciɛri̱ cua kɛ mat kɛ jiɛn dɔaar kɛ no̱o̱ŋdiɛn kɛ ti̱ bum duŋni̱ ɣöö ŋotdɛ /ci̱kɛ bi̱ luäŋ kɛ thëm rɛy pi̱e̱lä.
Kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ rɛw tëë ci̱ wɔ̱, cu Hannah Pilkey, gat duël gɔ̱rä mi̱ ci̱ thuɔ̱k duel gɔ̱rä kä Powell lab, cuɛ ɣä nyuɔ̱th duɔ̱ɔ̱p in dëë lätni̱ nɛmɛ. Jɛn cuɛ pa̱ŋgai min no̱o̱ŋ baktëria blight pith rɛy pla̱thtik petri̱ di̱th mi̱ tɔt. Rɛydɛ ɛn ta̱a̱dɛ min ca gäk, ɛn pa̱l örɛnyä pa̱thöji̱n cuɛ jɔɔc ɛ la mi̱ thiɛl juey kɛnɛ ɣöö cuɛ thia̱k kɛ gɔɔy. Ɛ mi bum ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö deri jɛ car ɛn ɣöö ɛ jɛn min no̱o̱ŋ lia̱a̱ nath kɛnɛ däk ŋɔaani̱.
Kä giraffe min te piny cuɛ rɔ yuɔr piny, cuɛ tha̱a̱ŋ jiɛn ti̱ tɔatni̱ ti̱ tekɛ milli̱mi̱ti̱ri̱ dhie̱e̱c nyoth, cuɛ ŋok ni̱ diɔ̱k ti̱ cuŋ kɛ i̱thkalpel, kä cuɛ moc kɛ buɔ̱t mi̱ ca moc kɛ buɔ̱t. Cuɛ kɛ kum kɛ tha̱a̱ŋ pilimä mi̱ caa la̱t kɛ pla̱thtik. Cuɛ wee: “Ce̱tdɛ kɛ band-aid.” Ni̱ mëë nɛmɛ ɛ jiath mi̱ /ci̱ rɔ luäŋ kɛ ga̱ŋ “kɔnti̱röl”, jɛn cuɛ guic i̱ bi̱ juey örɛnyä rɔ däk piny kɛ pɛ̈th gua̱a̱th in ca inokulaciɔn la̱th thi̱n kɛnɛ ɣöö kɛ jɔakdɛ bɛ ji̱th tin tɔatni̱ go̱l. Cuɛ ɣä nyuɔ̱th tha̱a̱ŋ jiɛn ti tekɛ ji̱i̱ni̱ bɛl tëë cɛ kɔn moc kɛ wal. Kä juey ɛmɔ la tuɔɔkɛ ni̱ gua̱a̱th in ca ŋok thi̱n, ce̱tkɛ thok mi̱ tɔt mi̱ thi̱a̱k kɛɛ örɛnyä mi̱ thia̱k kɛ thok in tɔt.
Rɛy 2013, Maynard kɛnɛ Powell cu kɛnɛ lat i̱ ci̱kɛ lät ɛ gɔaa rɛy Tra̱ni̱thjenik Rithääc: kɛ kɔr runi̱ ti̱ 109 mëë cua juey Amëri̱ka chestnut jiek, cukɛ Jiɛn ti̱ ce̱tkɛ ti̱ gaŋkɛ rɔ̱ cak, cieŋni̱ mi̱ kɛn cua kɛ ma̱k ɛ pa̱ŋgai ti̱ ŋuan ti̱ ci̱ kööt. Kɛ luth raam min nhiam kä ram ëë ci̱ naath luäk ɛlɔ̱ŋ, jɛn cuɛ yio̱w ti̱ $250,000 la̱th thi̱n, kä cu ji̱ ri̱thääcä jiɛn moc kɛ ciööt kɛ kui̱dɛ. Nɛmɛ cɔalɛ Darliŋ 58.
Kä duɔl ëë laa la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n kä New York Chapter kä American Chestnut Foundation cua la̱t rɛy ɣötɛl mi̱ tɔt mi̱ te raar kä New Paltz kɛ cäŋ lɔ̱ŋä mëë ci̱ nhiaal thuɔ̱k kɛ Pay Wäl kɛ ruɔ̱n 2018. Cu nɛy ti̱ cuɔpkɛ 50 rɔ̱ dol kɛɛl. Duɔl ɛmɛ cuɛ tekɛ tha̱a̱ŋdɛ mi̱ cua duɔl thanytipik kɛnɛ tha̱a̱ŋdɛ cua duɔl mi̱ ca gɛr kɛ chestnut. Kä jɔk duëël in tɔt in la matkɛ naath thi̱n, cu ji̱ duëël gɔ̱ɔ̱rä Ziploc bagni̱ ti̱ ci̱ thia̱a̱ŋ kɛ nuth gɛr. Ɛn duɔl ɛmɛ ɛ jɛn duɔl in nhiam rɛy runi̱ da̱ŋ 28 tëë ci̱ Darling kiɛ Maynard /thiɛl gua̱a̱th mi̱ cɛ ben thi̱n. Riɛk puɔlä pua̱a̱ny cuɛ kɛ jakä jiɛn kɛn da̱ŋ rɛw. “Ci̱ nɛy nɛmɛ la̱t kɛ gua̱a̱th mi̱ bäär, kä kɛ run diaal la kɔnɛ a biɛt kɛ kui̱ nɛɛni tin ci li̱w,” cuu Allen Nichols, in la kuäär bunä ɛmɔ ɣä jiök. Cieŋni̱ min, ɛn ca̱r ŋotdɛ tekɛ ŋa̱th: ɛn jiath mi̱ ca jeneti̱kalli̱ riali̱kä cuɛ run ti̱ bɛ̈c bɛ̈c thuk kɛ ga̱ŋ kɛnɛ thëm gɔɔyädɛ.
Kä nɛy tin te rɛy chaptɛrä cukɛ ruac kɛ kui̱ kä ɣöö tekɛ jiɛn chestnut tin di̱t kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ tin cieŋ rɛy New York State. Pilkey kɛnɛ gaat duël gɔ̱rä tin kɔ̱kiɛn tin ci̱ thuɔ̱k duel gɔ̱rä cukɛ nyuɔ̱th duɔ̱ɔ̱p in dëë ruɔ̱ɔ̱l kɛnɛ tɔ̱wdɛ thi̱n, duɔ̱ɔ̱p in dëë pith ni̱ chestnuts piny buayni̱ tin tä rɛy duëël, kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in dëë mun thiäŋ kɛ juey mi̱ cɔali̱ blight infection kɛ ɣöö bi̱ tëk jiɛn ku lɛ jakä bäär. Kä nɛy tin tekɛ jic kathɛw, nɛy ti̱ ŋuan kä kɛ la kɛn jiɛnkiɛn ɛ pith kä pithkɛ, cukɛ thie̱e̱cni̱ nööŋ kä thanyti̱thni̱ tin ŋuɛ̈tni.
Bowell cuɛ rɔ yuɔr piny, cɛ bi̱i̱ mi̱ jɔc ɛ la yuni̱puɔm mi̱ /ka̱n la̱th lät kɛ kui̱ cio̱o̱kä ɛmɛ: ɛ bi̱i̱ mi̱ caa kuëŋ wi̱i̱dɛ mi̱ caa kuëŋ rɛy jeans. Ca̱rɛ kɛl-kɛl mi̱ go̱o̱rɛ-kɛ run ti̱ jiɛn diɔ̱k-la̱t mi̱ ca riali̱kä kɛ kui̱ Ɣerb Darliŋ'ä min görkɛ i̱ bɛ nyɔk kɛ jiek kɛ thɛthnutni̱-ɛ mi̱ dak rɛy akademik thanyti̱thni̱, min la ri̱thääc ni̱ ciaaŋ la̱t rɛy runi̱ da̱ŋ dhie̱e̱c ti̱ la thöpkɛ yio̱w, kɛ kɔrɛ cua min ci̱ ben raar la̱th lät kɛ kɔmmerciali̱dhëcin. Don Leopold, mi lät kɛɛl kɛ Powell kä Enba̱rɔnmɛntal Thaany kɛnɛ Forethtiri Di̱pa̱rtmɛn, cuɛ ɣä jiök: “Jɛn ɛ rami̱ ŋäc ŋɔak ɛlɔ̱ŋ kä tekɛ ciaaŋ mi gɔaa.” "Jɛn la lätɛ bieyni̱. Jɛn /cɛ ca̱rɛ diɛɛr kɛ ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn. Mëë ci̱ ri̱thääc wä nhiam kɛ jɔakdɛ, cu kua̱r Yuni̱berthi̱ti̱ duŋ I̱thtët Yuni̱berthi̱ti̱ duŋ New York (SUNY) ɛ ruac kä cukɛ patɛnt thie̱c kɛ kui̱ jiaathdɛ kɛ ɣöö bi̱ Yuni̱berthi̱ti̱ tekɛ luäk kɛ jɛ, duŋni̱ ɣöö Powell cuɛ lo̱k. Jɛn cuɛ lar i̱ jiɛn tin ca riali̱kä kɛ jenetikalli̱ kɛ ti̱ ce̱tkɛ thɛrbäth nɛɛni̱ tin te rɛy Powell.
Duŋni̱ ɣöö cuɛ kɛ luek: Kɛ kɔr kä mëë ci̱kɛ ti̱ ŋuan ti̱ cuŋ kɛ kui̱ tɛkni̱kalä tiam, jiɛn tin ca riali̱kä jeneti̱kalli̱ dɔ̱ŋ bi̱ kɛn riɛk mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ jiek ɛntäämɛ: ɛ kumɛ US. Kɛ kɔr juɔkni̱ ti̱ tɔt tëë ci̱ wä, Powell cuɛ pai̱l mi̱ thi̱a̱k kɛɛ pecni̱ 3,000 thöp kä US Di̱pa̱rtmɛn duŋ Agri̱kalciɛr'ä Animal kɛnɛ Pi̱lɛn Ɣelth Inthpɛkciɔn Tha̱rbi̱th, min tekɛ luäŋ kɛ apprubi̱ jeneti̱kalli̱ mi̱ ca riali̱kä kɛ kui̱ jiɛn. Nɛmɛ bɛ tok kɛ la̱t apprubɛciɔn duŋ ɛjenci̱: guic appli̱këciɔn, thiec ruaacni̱ nath, ka̱m raar ruac kɛ kui̱ enba̱rɔnmɛntal i̱mpak, thiec ruaacni̱ nath ɛ nyɔk kä ka̱p ca̱r. La̱t ɛmɛ derɛ run ti ŋuan naŋ. Mi thiɛlɛ mi ca mat thin, de pöröjek ben cuɔ̱ŋ. (Gua̱a̱th ruac in nhiam ëë caa lat ɛ naath /ka̱nɛ ni̱ lɛp.)
Kä ri̱thääciɛri̱ cu kɛnɛ car i̱ ba peticini̱ kɔ̱kiɛn thöp kä Pud kɛnɛ Drag Admini̱thtrɛciɔn kɛ ɣöö bɛ kulɛ guic i̱ kuan tin ca jeneti̱kalli̱ riali̱kä kɛ nuthni̱ gɔwkɛ, kɛnɛ ɣöö ɛn Enba̱rɔnmɛntal Prötɛkcin Ajenci̱ bɛ enba̱rɔnmɛntal i̱mpak duŋ jiaath ɛmɛ nyɔk kɛ guäc piny Federal Pethti̱thaid Law, min görkɛ kɛ kui̱ jiɛn diaal tin ca riali̱kä jeneti̱kalli̱. baölöji̱kal. “Nɛmɛ cɛ bum ɛlɔ̱ŋ mi̱ läny thaany!” cu ram kɛl rɛy nath ɛ lar.
"Äɣ." Cu Powell ɛ nhɔk. "Thaany ɛ mi̱ gɔaa ɛlɔ̱ŋ. Jɛn jakɛ naath kä jiäk lɔcdiɛn." (Jɛn kɛ kɔrɛ cuɛ ɣä jiök: "Guäc ɛ ji̱ muktäbni̱ da̱ŋ diɔ̱k ti̱ gööl ɛ mi̱ ci̱ räth ɛlɔ̱ŋ. Jɛn näkɛ ni̱ ca̱p mi̱ pay ben rɛy ga̱ŋ piɛny.")
Kɛ ɣöö ba nyoth i̱ jiathdiɛn /cɛ gɔaa, cu buɔ̱n Powell thëm ti̱ gööl la̱t. Cu kɛn ɣɔkthalɛt ɣɔkthadɛth moc kɛ pöllen thɔ̱ɔ̱l. Cu kɛn pieth pa̱ŋgaini̱ tin gɔw rɛy muɔ̱ɔ̱n thɛm. Cukɛ ji̱th jiɛn ba̱ny piny rɛy pi̱i̱ni̱ kä cukɛ min tekɛ lua̱ŋ kä t. /Thiɛlɛ mi̱ jiääk mi̱ ci̱ tuɔɔk mi̱ cua nɛn rɛy ɛni̱ ŋi̱i̱c-kɛ thuɔ̱kdɛ, kɛ thuɔ̱kdɛ, ɛn la̱t jeneti̱kalli̱ mi̱ ca riali̱kä ɛ mi̱ gɔa ni̱ jɛn kä ji̱th tha̱a̱ŋ jiɛn ti̱ /ka̱n riali̱kä. Thaanytithni̱ cua nuth ja̱k kä Oak Ridge Naciɔnal Laböratöri̱ kɛnɛ laböratöri̱ kɔ̱kiɛn rɛy Tennessee kɛ anali̱thi̱th, kɛnɛ ɣöö cuɛ thiɛl dääk jiek kɛ nuth tin la̱tkɛ ɛ jiɛn ti̱ /ka̱n riali̱kä.
Ce̱tkɛ tin ci̱ ben raar dɔ̱ŋ bi̱ regulɛtɔri̱ jakä ŋa̱thkɛ. Kɛn bi̱ kɛn ɛ thi̱a̱k i̱ /ci̱kɛ läät tin lo̱k GMOni̱ bi̱ jakä tɛth lɔcdiɛn. Jɔ̱ɔ̱n Dougherty, ɛ thanyti̱th mi̱ ci̱ lätdɛ päl kä Monsanto, cuɛ Powell lät ti̱ ŋuan thöp ɛ thiɛl yio̱w. Cuɛ nɛy ti̱ti̱ tin gua̱c kɛ jɛ cɔl i̱ “Ji̱ gua̱c.” Kɛ rɛy runi̱ ti̱ jiɛn, enba̱rɔnmɛntal ɣɔrgani̱dhëcinni̱ cua kɛ la̱r lär i̱ ja̱l ji̱i̱ni̱ kam i̱thpethi̱thni̱ tin thi̱ääk kɛ na̱n bɛ cu tekɛ ti̱ /ca car i̱ bi̱ ben raar, ce̱tkɛ mi̱ cie ca̱k "thuper weed" min bi̱ näci̱ral pi̱lani̱ leny, kiɛ no̱o̱ŋ ji̱i̱ni̱ kɔ̱kiɛn tin dɔ̱ŋ bi̱ ɣɔ̱th nööŋ Kä min de rɔ lot kɛ mutɛciɔni̱ ti̱ ji̱äk rɛy DNA duŋ i̱thpethi̱thni̱. Kɛn bä diɛɛr kɛn kɛ ɣöö kɔmpanɛni̱ lät kɛn jenetik ɛnjinieeriŋ kɛ jiek patɛntni̱ kɛnɛ ga̱ŋ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱.
Kɛ gua̱a̱th ɛ thia̱kɛ, Powell cuɛ lar i̱ jɛn /thiɛlɛ yio̱w ti̱ cɛ jiek ɛ jɔc kä gua̱th tin tuɔɔk thi̱n kä inda̱thti̱ri̱, kä jɛn cuɛ ŋot kɛ mi̱ latdɛ i̱ thöp yio̱o̱ni̱ kä laböratöri̱ "/ka̱nɛ yian." Cieŋni̱ min, Brenda Jo McManama, ɛ jɛn ram ëë riali̱kä kɛ kui̱ matdä mi̱ cɔali̱ "Indi̱jenöth Enba̱rɔnmɛntal Netwɔk", cuɛ mat ruac nyoth rɛy 2010 min cu Monthantö Chestnut Puɔndëcin kɛnɛ ɛjɛnci̱ ëë lät kɛ jɛ kä New York ka̱m raar Kä cio̱o̱k cuɛ nhɔk ni̱ ɣöö ba jenetik riali̱dɛ i̱kä rɛw. (Powell cuɛ lar ɛn ɣöö min ca mat ɛ inda̱thti̱ri̱, cu määni̱ Monsanto, cuɛ tekɛ mi̱ kuiy ni̱ jɛn kä 4% kä pek la̱tdɛ kɛɛliw.) McManama cuɛ diw i̱ Monsanto (mëë ca jiek ɛ Bayer rɛy 2018) cuɛ go̱r kɛ tɛ̱̈ɛ̱̈ i̱ bɛ patɛn jiek kɛ luäkdɛ kɛ min bi̱ jɔɔc ɛ la mi̱ bi̱ ben kɛ kɔrɛ kä jiath. Pöröjɛk mi̱ /thiɛl rɔ. Cuɛ wee i̱, “Monsan ɛ ram mi jiääk kɛɛliw.”
Powell cuɛ lar ɛn ɣöö patent rɛy matdä 2010 cɛ thuɔ̱k, kä kɛ latdɛ kɛɛliw kɛ kui̱ jiaathdɛ rɛy buɔkni̱ thanytipik, jɛn cuɛ nyoth ɛn ɣöö /ca jiath ɛmɔ de patent. Duundɛ ɣöö cuɛ jɛ mir ɛn ɣöö nɛmɛ /cɛ diɛɛr diaal dee woc. Cuɛ wee, “Ɣän ŋa̱cä jɛ ɛn ɣöö de̱e̱ raan ɛ lar i̱ ji̱n ɛ bait kärɔa kɛ kui̱ Monsanto.” "Ɛŋu mi deri la̱t? Thilɛ mi deri la̱t."
Kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ dhie̱e̱c tëë ci̱ wɔ̱, kɛn kua̱r American Chestnut Foundation cu kɛn ɛ gok ɛn ɣöö /ci̱ kɛn tin görkɛ dee luäŋ kɛ jiäk kɛ ɣai̱bri̱daidhɛciɔn kärɔa, kɛ kui̱c ɛmɔ cu kɛn prɔgram jenetik ɛnjinieeriŋä Powell nhɔk. Ɛn ca̱r ɛmɛ cuɛ tha̱a̱ŋ nath jakä gua̱c. Rɛy Ti̱o̱pthɛrpɛ̈t 2019, ɛn kuäär Maththacuthɛtti̱th-Röde I̱thla̱nd Ca̱ptɛr duŋ Puɔndëcin, Löi̱th Breault-Melikan, cuɛ la̱tdɛ päl, kɛ latdɛ i̱ Glöbal Ju̱thti̱th Ekölöji̱ Pröjek (Glöbal Ju̱thti̱th Pröjek), ɛ anti̱-ji̱i̱n enji̱neeriŋ ɣɔrgani̱dhi̱öŋ mi̱ tekä Buppalö. Ju̱thti̱th Ekölöji̱ Pröjek) ŋaknɔm; cɔwdɛ ni Denis Melican bä cuɛ jiɛɛn kä buɔ̱n. Dennis cuɛ ɣä jiök i̱ kɛn ji̱ ciëŋ cukɛ diɛɛr ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö Powell'ä chestnuts dɔ̱ŋ bɛ nyoth i̱ ɛ "Trojan horse", min cu duɔ̱ɔ̱p lɛp kɛ kui̱ jiɛn kɔmmerciali̱ kɔ̱kiɛn kɛ ɣöö ba kɛ moc kɛ buɔ̱m mi̱ di̱i̱t kɛ rɛy jenetik enji̱neeriŋä.
Thuthan Offutt, ɛ agri̱kalciɛral ikɔnɔmi̱th, cuɛ lät cie kuäär Naciɔnal Akademi̱ duŋ Thaanyni̱, Ɛnjinieeriŋ kɛnɛ Medi̱cin Kɔmiti̱, min cu ri̱thääc la̱t kɛ kui̱ ruɔ̱ɔ̱p baötekinölöji̱ rɛy 2018. Jɛn cuɛ nyoth i̱ ta̱a̱ in lät kɛ kumɛ cuɛ guic ni̱ riɛk mi̱ tɔt kä baölöji̱kal rithki̱thni̱, kɛnɛ ɣöö jɛn cuɛ thia̱k kɛ mi̱ cuɛ guic ɛ la thöcial ji̱ la̱t anti̱-GMO. “Ɛŋu mi la luɔtdɛ rɛy kakä?” cuɛ thiec, ɛ la cäät rikä, ɛn la̱tdɛ /känɛ rɔ luäŋ kɛ wuɔ̱c. "Kä juaac tekɛ kɛ ti̱ gɔw kɛ kui̱diɛn? Te kɔn kɛ moral obligation mi̱ banɛ nɛmɛ naŋ rɛy cärä mi̱ la̱tnɛ ca̱r kɛ kui̱ läätdä?"
Thaanytithni̱ ti̱ ŋuan tin cä ruac kɛ kɛ /thiɛlɛ kɛ luɔt mi̱ tɔt mi̱ dee kɛn ɛ diɛɛr kɛ kui̱ jiɛn Powell, kɛ ɣöö ɛn ruɔ̱p cɛ rik ti̱ ŋuan jiäk: pɛ̈th jiɛn, pɛ̈th päämni̱, pɛ̈th, kɛnɛ kɔ̱a̱m ti̱ ŋuan ti̱ /thiɛl guut kɛnɛ jua̱th tin ya̱rkɛ jiɛn. Rɛydiɛn, chestnut wilt cua nyoth i̱ ɛ mi̱ la lëpkɛ ŋar. “La nɛy ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ ti̱ pay ben ti̱ ci̱ thuɔ̱k ni̱ ciaaŋ nööŋ,” cie Gary Löbɛtt, ɛ ekölöji̱th rɛy ruɔ̱ɔ̱p kä Cary Eköthi̱thtɛm Ini̱thti̱tut rɛy Millbrook, New York. "Kä min ca nööŋ ɛ jeneti̱kalli̱ mi̱ ca riali̱kä kɛ thɛthnatni̱ ɛ mi̱ tɔt ɛlɔ̱ŋ."
Donald Waller, ɛ ecölöji̱th rɛy juaacni̱ mëë ci̱ la̱tdɛ päl kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt kä Yuni̱berthi̱ti̱ duŋ Wi̱ckɔnthin-Madithɔn, cuɛ wä nhiam. Cuɛ ɣä jiök: “Kɛ kui̱c kɛl, la cä ca̱r mi tɔt la̱th kam rikä kɛnɛ muc. Kɛ kui̱c in dɔ̱ŋ, la cä wi̱cdä moc kɛ riɛk kɛ kui̱ rikä.” Jiath ɛmɛ min ca riali̱kä jeneti̱kalli̱ dɔ̱ŋ bɛ cu nööŋni̱ riɛk rɛy ruɔ̱ɔ̱p. Kä min gua̱c kɛ nɔmɔ, “pe̱k in te piny mucä ɛmɔ cɛ thia̱a̱ŋ kɛ ink.” Jɛn cuɛ lar i̱ jɛn chestnut min /ci̱ bi̱ lɛ kööt bɛ ruɔ̱p ɛmɛ min ca ko̱r joc kɛ jɔakdɛ. Nɛy görkɛ ŋa̱th. Nɛy görkɛ thi̱i̱mbuɔli̱. ”
Powell laa go̱o̱rɛ ɣöö bɛ cieŋ kɛ mal, duŋdɛ ɣöö nɛy tin diɛɛr kɛ kui̱i̱ jenetik ɛnjinieeriŋä dee kɛn ɛ jakä jiäk lɔcdɛ. Cuɛ wee: “Thilɛ luɔt kä ɣä.” “Kɛn /cikɛ ruac thaanyä.” Mi ci ɛnjinieeri̱ thurbiɛli̱ ti̱ gɔw kiɛ i̱thma̱thpuɔɔnni̱ la̱t, thilɛ ram mi̱ la gaak, kɛ kui̱c ɛmɔ go̱o̱rɛ ɣöö bɛ ŋa̱c i̱ ɛŋu mi jiääk kɛ kui̱ jiɛn tin caa täth a gɔaa. “Nɛmɛ ɛ kuak tin dee naath luäk,” cuu Powell ɛ lar. “Ɛŋu laar yɛn ɛ ɛn ɣöö /ci kɔn kuak ti̱ti̱ dee lät kɛ jɛ? Kɔn dënɛ lät kɛ thɔ̱l mi̱ cɔali̱ Phillips, duŋdɛ ɣöö /ciɛ thɔ̱l mi̱ la thɔ̱l mi̱ la la̱thkɛ lät, kä inɔ bä?”
Kɛ tuk Pay Wäl kɛ ruɔ̱n 2018, cua̱a̱ Powell naŋ gua̱a̱th mi̱ tä kɛ pi̱i̱l mi̱ tɔt mi̱ tä kui̱c caam kä Syracuse. Jɛn cuɛ ŋa̱th ɛn ɣöö bi̱ ciaaŋ in bi̱ ben kä ji̱ Amëri̱ka chestnut i̱thpethi̱thni̱ piith. Ɛn gua̱a̱th ɛmɔ cɛ thia̱k kɛ pɛ̈th, kä ɛ jɛn gua̱a̱th kɛl kä gua̱th tin tɔatni̱ tin la nhɔk ni̱ ɣöö bi̱ jiɛn piith thi̱n. Kä pi̱lɛni̱ ti̱ bär nyin paini̱ kɛnɛ larch, ɛ mi̱ ca nööŋ ɛ ri̱thääc pröjek mi̱ ca ba̱ny piny kɛ gua̱a̱ mi̱ bäär, cuɛ rɔ ri̱t ɛ wä kui̱c caam, ɛ na̱nɛ kɛ jiɔm mi̱ di̱i̱t, cuɛ gua̱a̱th ɛmɔ jakä bɛc ɛ määth.
Rithääc Andrew Newɣa̱th kä Powell'ä laböratöri̱ cuɛ lät ni̱ wal kɛ kui̱ jiɛn kɛl mi̱ gɔa ni̱ jɛn kä thanyti̱thni̱, ɛ jiɛn dɔaar mi̱ bä kä thɔthɛrɛn Bärji̱nia. Kä jiath ɛ mi̱ bäär mi̱ cie 25 pi̱i̱tni̱ kä piithɛ rɛy kakä mi̱ ca riali̱kä ɛ la mi̱ ca go̱l ɛ pi̱i̱ ti̱ 10 mi̱ bäär mi̱ ca täth kɛ deer. Kä thaak duel gɔ̱rä cua yian kɛ gëëk tha̱a̱ŋ ka̱a̱kni jiaath. Newhouse cuɛ lat i̱ rɛydɛ ɛn pla̱thtik bɛg cua yian rɛy Darliŋ 58 pöllen min cu thanyti̱thni̱ ɛ la̱th lät rɛy Kornyoot, niɛ gua̱a̱ mɔ ɛn raar bɛg landiitä cuɛ thɔ̱l gaŋ kä ɣöö /ci̱kɛ bi̱ piith ɛ la burrni̱. Kä riali̱dɛ i̱kä kɛɛliw ɛ mi̱ ca guic ɛ bum ɛ ji̱ Yunai̱tid I̱thtëtni̱ Di̱pa̱rtmɛn duŋ Agri̱kalciɛr; ɛ ŋot /ka̱nɛ ni̱ la̱th lät, pöllen kiɛ nuth tin bä kä jiɛn tin ca ji̱i̱ni̱ mat thi̱n jeneti̱kalli̱ rɛy gëëkni̱ kiɛ rɛy laböratöri̱ ri̱thääcäri̱ ba kɛ yi̱k da̱a̱k.
Newhouse cuɛ ca̱p mi̱ ca nyɔk kɛ loc jɔk kɛ pruniŋ thi̱e̱e̱r kä ka̱a̱k. Kä pɛ̈thdɛ kɛ thɛp, cu thɛp pɛ̈ɛ̈n kä cu thɛp pɛ̈ɛ̈n. Newhouse cuɛ pɛ̈th kɛ ja̱l kä kar in dɔ̱ŋ in caa kuëŋ rɛy bɛgni̱ kä cuɛ la̱tdɛ nyɔk kɛ lätni̱. Powell cuɛ bɛgni̱ tëë ci̱ pɛ̈ɛ̈n ruɔ̱ɔ̱l kä cuɛ kɛ la̱th rɛy bɛgä mi̱ di̱i̱t mi̱ la la̱thkɛ ŋɔak thi̱n, ce̱tkɛ min la lät kɛ kuak tin bɛc bɛc.
Kɛ kɔr kä mëë ci̱kɛ luny kä laböratöri̱, Newhouse kɛnɛ Hannah Pilkey cukɛ bɛg woc kä cukɛ nuth ti̱ bo̱o̱r ka̱m raar kɛ pɛ̈th rɛy burri̱ ti̱ tɔ̱c. La kɛn rɔ̱ laa tiit kɛ ɣöö /ci̱ thɔ̱l bi̱ lɛ wɔ̱ rɛy gupä, min la riɛk la̱t rɛy ri̱thääcä kɛ kui̱ chestnut. Rɛy gua̱th ëë ci̱ wä, kɛn cukɛ nhɔk ni̱ nuth diaal tin gɔw tin ca riali̱kä jeneti̱kalli̱. Kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɛ, kɛ jɔakdɛ cukɛ tekɛ ti̱ ŋuan: ti̱ läny 1,000. “Kɔn diaal la̱tnɛ ŋa̱a̱ri̱ ti̱ tɔatni̱ ti̱ tɛthlɔac,” cuu Pirkey ɛ lar.
Kɛ kɔr ca̱ŋ kɛ jɛn cäŋ ɛmɔ, cuu Powell thɛthnutni̱ naŋ kä muktäb Neil Patterson rɛy duëël in tä naath thi̱n. Ɛ jɛn Cäŋ Ji̱ Di̱e̱e̱li̱ (Cäŋ Kɔlumbus), kä Patterthɔn, Luääk Bo̱o̱thä kä ESF'ä Thäntɛr kɛ kui̱ Ji̱ Di̱e̱e̱li̱ kɛnɛ Gua̱a̱th in tekɛ thi̱n, cuɛ luny jɔk kä kuartɛr kä kampäth, gua̱a̱th ëë cuɛ nyuɔ̱th kuän di̱e̱e̱li̱ bo̱th. Gaatkɛ da̱ŋ rɛw kɛnɛ nya man ŋarkɛ kä kɔmpio̱tɛr rɛy muktäbkä. Cu nɛy diaal peel kä cukɛ nuth cam. “Kɛn ŋotkɛ kɛ ti̱ tɔt,” cu Powell ɛ lar kɛ jiääk lɔaac.
Muc Powell ɛ muc mi lät kɛ lät ti ŋuan. Jɛn cuɛ kuay da̱a̱k, kɛ ŋa̱thdɛ i̱ bɛ lät kɛ nɛtwɔk Patterthɔn kɛ pie̱th chestnatni̱ rɛy gua̱thni̱ ti̱ ji̱di̱tni̱, gua̱th in bi̱ kɛn pöllen mi̱ ca riali̱kä jeneti̱kalli̱ jiek rɛy runi̱ ti̱ tɔt. Cuɛɛ lät bɔ̱ kɛ kui̱i̱ diplɔmathi mi̱ tä kɛ ŋäc mi̱ di̱i̱t.
Mëë caa Patterthɔn naŋ lät ɛ ESF kɛ ruɔ̱n 2014, cuɛɛ ŋa̱c ɛn ɣöö ɛn Powell laa lätɛ ɣɛkpi̱ri̱mɛn kɛ jiɛn tin caa jenetikalli̱ enji̱nieeri̱d la̱t, tëë tä kɛ maali̱ ti̱ tɔt kärɔ̱ kɛ na̱n kɛ Onondaga Nation Resident Territory. Kä min jɔakdiɛn tëë rɛy ruɔ̱ɔ̱p mi̱ tekɛ maali̱ ti̱ tɔt kui̱c caam kä Thi̱rakuth. Patterthɔn cuɛ ŋa̱c i̱ mi̱ ci̱ pröjek wä gɔɔyä, ji̱i̱ni̱ tin gaŋkɛ jua̱th bi̱ kɛ wä rɛy muɔ̱ɔ̱n kɛ jɔakdɛ kɛnɛ ɣöö bi̱kɛ röm kɛ thɛthnutni̱ tin ci̱ duɔth ɛn wa̱nɔ, kɛ kui̱c ɛmɔ bɛ ruɔ̱p min gɔa kɛ ŋi̱e̱c Onodaga gɛr. Jɛn bä cuɛ diɛɛr kɛ kui̱ nɛɛni̱ tin lät, cu määni̱ tha̱a̱ŋkiɛn kä ji̱ di̱e̱e̱li̱, kɛ lo̱kdiɛn kɛ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tin ca riali̱kä jeneti̱kalli̱ gua̱a̱ mi̱ dɔ̱ŋ. Cie cäätdɛ, rɛy 2015, kä döör Yurɔk cuɛ GMO pën ɣöö ba tɔ̱w rɛy Nɔthɛrɛn Kali̱pörnia kɛ ɣöö diɛɛrɛ kɛ kui̱ kä ɣöö dɔ̱ŋ bɛ kuaydɛ ya̱r kɛnɛ rɛc tha̱lmɔn.
Cu Patterson ɛ jiök i̱, “Ɣän ŋa̱cä jɛ ɛn ɣöö nɛmɛ cɛ tuɔɔk kä kɔn ɛn wa̱nɛ; kɔn dënɛ ruac ɛlɔ̱ŋ.” Kä 2015 Enba̱rɔnmɛntal Prötɛkcin Ajenci̱ duɔl mëë cua la̱t ɛ ESF, Powell cuɛ ruac mi̱ ca ŋi̱e̱e̱c ɛ gɔaa lat kä ji̱ di̱e̱e̱li̱ New York. Kɛ kɔr ruac ɛmɔ, cu Patterson ɛ tim ɛn ɣöö ci kua̱r ti ŋuan ɛ lar i̱: “Banɛ jiɛn pith!” Ci nhökdiɛn ɛmɔ Patterson jakä ga̱a̱c. Cuɛ wee: “Ɣän /ka̱n jɛ car i̱ bɛ tuɔɔk.”
Duŋdɛ ɣöö, ruaacni̱ tëë caa lat kɛ kɔrɛ cua nyoth ɛn ɣöö tha̱a̱ŋkiɛn ti̱ tɔt cukɛ la̱t ëë ci̱ jiath chestnut ɛ la̱t rɛy ciɛŋädiɛn ëë wal tim. Rithääc ëë caa guɔ̱ɔ̱r ɛ Patterson cuɛɛ jɛ jiök ɛn ɣöö kɛ gua̱a̱th ëë ci̱ ciaaŋ jiäk kɛnɛ ya̱ri̱ ɣɔaa tuɔɔk kɛ jɛn gua̱a̱th ɛ kɛlɔ, ɛn kumɛ US cuɛɛ ca̱p mi̱ di̱i̱t mi̱ caa la̱th lät kɛ wuɔ̱c nath kɛ buɔ̱m kɛnɛ ca̱p mi̱ bi̱ naath ku lɛ mat kɛɛl, kä cuu juey ɛmɔ cop. Ce̱tkɛ ŋɔak ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn, ɛn ciɛŋ ji̱ wec tin la thɔ̱l rɛy wec cɛ bath. Patterthɔn bä cuɛ jiek ɛn ɣöö guäc jenetik enji̱neeriŋä cuɛ tekɛ dääk mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ. Ram in lät jiɛn lacrosse kä Onoda ni̱ Alfie Jacques go̱o̱rɛ ɣöö bɛ jiɛn la̱t kɛ jiɛn chestnut kä luäkɛ la̱t ɛmɔ. Nɛy kɔ̱kiɛn caar kɛnɛ ɛn ɣöö riɛk ɛmɔ di̱tdɛ ɛlɔ̱ŋ kä kɛ kui̱c ɛmɔ lo̱k kɛn jiɛn.
Patterson cɛ gua̱th da̱ŋ rɛw ti̱ti̱ ŋa̱c. Cuɛ ɣä jiök kɛ gua̱a̱th mi tɔt: “Ce̱tdɛ kɛ thɛlpɔn kɛnɛ gatdä.” Cuɛ nyoth ɛn ɣöö gatdɛ bɛ luny jɔk duel gɔ̱rä kɛ kui̱ jua̱th coronavirus. "Kɛ cäŋ kɛl cua̱ wä raar kɛɛliw; kɛ ɣöö bä kɛ kulɛ ruac, kɛn ŋi̱i̱c kɛn. Kɛ cäŋ in dɔ̱ŋ, ce̱tkɛ, banɛ ŋɔak tɔ̱tɔ̱ woc." Duŋni̱ ɣöö kɛ run tëë cɛ ruac kɛ Powell cuɛ diwdɛ jakä kuiy. /Ka̱n gua̱a̱th mi̱ bäär naŋ, cuɛ ŋa̱c ɛn ɣöö gaat jiɛn Darling tin 58 /thiɛlɛ kɛ ji̱i̱ni̱ tin caa nööŋ, min lot ni̱ ɣöö bi̱ jiɛn tin nhiam tin tä rɛy dɔaar ŋot kɛ mi̱ piithkɛ rɛy dɔaar. Patterson cuɛ lar ɛn nɛmɛ cuɛ riɛk mi̱ di̱i̱t woc.
Rɛy ja̱läda kɛ Pay Wäl, cuɛ ɣä jiök i̱ min jak jɛ kä /cɛ luäŋ kɛ luäk kɛɛliw kɛ kui̱ GM pröjek ɛ ɣöö /cɛ ŋäc i̱ Powell diɛɛrɛ kɛ kui̱ nɛɛni̱ tin ruac kɛ jiath kiɛ jiath. “Ɣän /cä jɛ ŋäc ɛn ɣöö ɛŋu mi te thi̱n kɛ kui̱dɛ,” cu Patterson ɛ lar, kä cuɛ thokdɛ moc kɛ pɛ̈th. Cuɛ wee i̱ mi̱ ci̱ maar kam ran kɛnɛ thɔ̱l rɔ nyɔk kɛ luny jɔk, ɛ jɛn ɣöö dëë jiath ɛmɛ nyɔk kɛ jiëc.
Kɛ kui̱ kä nɛmɛ, cuɛ lar ɛn ɣöö go̱rɛ ɣöö bɛ nuth tëë caa ka̱m jɛ ɛ Powell la̱th lät kɛ ɣöö bɛ chestnut pudding kɛnɛ ɣöyɔl la̱t. Jɛn bɛ mi̱th ti̱ti̱ nööŋ rɛy wec Onondaga kä bɛ naath cɔl kɛ ɣöö bi̱kɛ mi̱thkiɛn tëë wal nyɔk kɛ jiek. Cuɛ wee: “Ɣän ŋa̱thä jɛ, ce̱tdɛ kɛ mi ci määthdu mi dɔaŋ ner. Ji̱n bi dhil wä rɛy thurbiɛlä kärɔa gua̱a̱th ëë ci cuɔ̱ŋ thi̱n kɛ gua̱a̱th ëë ci wä.”
Powell cuɛ muc mi̱ $3.2 milliön jiek kä Templeton World Charity Foundation rɛy Ti̱o̱pthɛrpɛ̈t(pay kɛl),min bi̱ Powell jakä wä nhiam cie jɛn bɛ guic ni̱ lät tin lät kɛ kui̱ lätni̱ kɛnɛ rëp ri̱thääcädɛ ɛ tokɛ kä jenetikni̱ ɛ wä kä thuɔ̱kdɛ min thuɔ̱k kɛ riali̱ muɔ̱ɔ̱n i̱kä kɛɛliw. Mi ci kumɛ jɛ moc kɛ puɔ̱th, bi Powell kɛnɛ thanyti̱thni̱ tin lät kä American Chestnut Foundation ɛ tok kɛ mi nhɔk kɛn ɣöö bɛ kulɛ piith. Pöllen kɛnɛ ji̱i̱ni̱kɛ tin kɔ̱kiɛn ba kɛ yuɔr piny kiɛ ba kɛ yuɔr rɛy gua̱thni̱ tin liɛpkɛ jiɛn kɔ̱kiɛn, kɛnɛ ɣöö min bi̱ ben kä jeneti̱kalli̱ min ca riali̱kä kɛ thɛthnatni̱ bɛ cu ben raar ɛ la mi̱ cuŋ kärɔa kä gua̱a̱th in ca kɔnti̱röl ɣɛkpi̱ri̱mɛntal thi̱n. Mi̱ ca lat i̱ ɛn ji̱i̱n dɔ̱ŋ ba rɔm thi̱n rɛy pi̱e̱lä kɛnɛ rɛy laböratöri̱, nɛmɛ /cɛ ŋa̱ckɛ, kɛnɛ ɣöö jɛn bɛ däk piny rɛy ruɔ̱ɔ̱p-nɛmɛ ɛ gua̱a̱th ekölöji̱kal min go̱o̱r thanyti̱thni̱ duŋni̱ ɣöö dual kɛ radikali̱.
Kɛ kɔr kä mëë ci jiath chestnut rɔ moc kɛ mal, deri jɛ kɔk? Ɣɔ̱ɔ̱n, cu Newhouse ɛ lar, ɛ jɛn ca̱p ëë caa car. Ji̱ rithääcni̱ caa kɛ thiec kɛ juɔkni̱ diaal ɛn ɣöö gua̱a̱th in ci̱ jiɛn te thi̱n.
Rɛy wecmuɔ̱ɔ̱n in cieŋ Powell, Newhouse kɛnɛ nɛy tin lät kɛ jɛ thi̱n, ɛ mi̱ thia̱k ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö dëë jɛ car ɛn ɣöö wec kɛɛliw lipɛ jiathdiɛn. Cieŋni̱ min, ja̱l kɛ ja̱l mi̱ ciɛk nhiam ɛ bä kä ri̱thääc puɔ̱r ka̱a̱kni̱ kɛ rɛy rɛ̈ɛ̈k Thai̱rakuth ɛ mi̱ ti̱mɛ ta̱a̱ ëë ci̱ gër mi̱ di̱i̱t tuɔɔk rɛy gua̱th ëë tekɛ thi̱n kɛnɛ rɛy nath ni̱ mëë ci̱ ji̱ Amëri̱ka chestnutni̱ bath. Chestnut Heights Drive ɛ rɛɛk mi̱ tɔt mi̱ tä nhiam kä Thi̱rakuth. Ɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cieŋ naath thi̱n mi̱ tä kɛ dup ti̱ di̱t ti̱ laa wɔ̱ naath thi̱n, kɛ ka̱a̱k ti̱ tä kɛ jiɛn ti̱ tɔatni̱ ti̱ caa täth kɛ gua̱a̱th mi̱ tä nhiamdɛ. . Kä kɔmpanɛ jiɛn /cɛ go̱o̱r ni̱ ɣöö ba chestnutni̱ nyɔk kɛ loc thi̱n. Kä thɛlp-thuppi̱ciɛn agri̱kalciɛral ekönömi̱ min tekä chestnutni̱ cuɛ bath kɛɛliw. Cuɛ thia̱k ɛn ɣöö /thiɛlɛ ram mi̱ la ka̱mkɛ nuth ti̱ kɔ̱c kɛnɛ ti̱ thöl kä burrni̱ ti̱ bum ɛlɔ̱ŋ. Nɛy ti ŋuan dɔ̱ŋ /cikɛ ŋäc bä ɛn ɣöö thilɛ mi ci bath rɛy kakä.
Cuä cuɔ̱ŋ kä cua̱ mi̱th ti̱ ŋuan cam gekä Lake Onondaga piny ti̱i̱pä jiaath mi̱ di̱i̱t mi̱ bo̱r mi̱ cɔali̱ ash. Kä jiath cua moc kɛ juey mi̱ tɔ̱c mi̱ tɔ̱c mi̱ riaw. Ɣän cä puɔ̱l tin ca la̱t ɛ kɔ̱a̱m nɛn rɛy tɔ̱ɔ̱cä. Cuɛ tok kɛ mi jiɛthkɛ ji̱thkɛ kä dɔ̱ŋ bɛ li̱w kä bɛ cu pɛ̈ɛ̈n kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ rɛw. Kɛ ɣöö bä ben ɛn wa̱nɛ mɛ kä dhɔɔrä kä Maryland, cua̱ ja̱l kɛ thurbil mi̱ ci̱ li̱w mi̱ bathdɔɔri̱ ti̱ ŋuan, kɛ ka̱a̱k ti̱ /thiɛl bi̱i̱ ti̱ ci̱ rɔ̱ jiɛc nhial gekä duɔ̱p.
Rɛy Appalachia, ɛn kɔmpanɛ cuɛ jiɛn ŋok rɛy gua̱th mi̱ di̱i̱t kä Bitlahua kɛ ɣöö bɛ ko̱l kulɛ jiek pinydɛ. Kä lɔc wec in la coal cuɛ röm kɛ lɔc wec ëë wal ëë la chestnut. Kä American Chestnut Foundation cuɛ lät kɛɛl kɛ buɔ̱n ti̱ ci̱ jiɛn pith rɛy päämni̱ tin ca ba̱ny piny, kä jiɛn chestnut ɛntäämɛ pithkɛ rɛy muɔ̱ɔ̱n mi̱ bathdɔɔri̱ ti̱ ŋuan ti̱ ca ya̱r ɛ riɛk. Jiɛn ti̱ti̱ kɛ tha̱a̱ŋ ɣai̱bri̱dni̱ kärɔ̱ tin /caa luäŋ kɛ ga̱ŋ kɛ baktërial blight, duŋni̱ ɣöö kɛn dɔ̱ŋ bi̱ kɛn ben ɛ la ti̱ cäät kɛ ri̱c mi̱ pay ben kä jiɛn tin bi̱ cäŋ kɛl kulɛ kööŋ kɛ jiɛn tëë wal tëë di̱t rɛy ruɔ̱ɔ̱p.
Kɛ Pay Dhie̱e̱c ëë ci̱ wɔ̱, ɛn karbɔn daiɣɔkthaid in tä rɛy jɔam cuɛɛ cop kä 414.8 kä mi̱lli̱ön kɛ gua̱a̱th in nhiam. Ce̱tkɛ jiɛn kɔ̱kiɛn, ɛn thiɛk in /thiɛl pi̱w kä jiɛn Amëri̱ka ɛ mi̱ cie nuth kä karbön. Kä ti̱ tɔt ti̱ deri̱ pith rɛy muɔ̱ɔ̱n de kɛn karbön rɛy jiɔm naŋ kɛ pɛ̈th mi̱ läny jiath chestnut in pith. Kɛ ca̱r ɛmɛ, cu ruac mi ca gɔ̱r kä Wall Street Journal kɛ ruɔ̱n ëë ci wä ɛ lar i̱, “Kuanɛ tekɛ ka̱a̱k chestnut ti kɔ̱ŋ.”